رقابت نابرابر توسعۀ میادین آزادگان ایران و مجنون عراق و عدم بکارگیری توسعه‌ دهندۀ مشترک با معضل تحریم ایران

Nafti-Dakal Hafari-1 از زمانی که قانون داماتو تصویب شد و سرمایه‌ گذاری [بیش از] ۲۰ میلیون دلاری در نفت ایران ممنوع شد همه شرکت‌ های بین‌ المللی نیز تهدید شدند، بنابراین شرکت‌ ها، چه چینی و روس، و چه هند و اروپایی، با احتیاط وارد ایران می‌ شوند و حاضر نیستند در ایران بمانند و اگر هم می‌ آیند، بعد از مدتی رها می‌ کنند.
 
به گزارش ایلنا، میدان آزادگان در مجاورت میدان مجنون عراق و در جایی بین سوسنگرد و اهواز واقع شده است. مساحت این میدان حدوداً ۹۰۰ کیلومتر مربع است و تاکنون ۴ لایه سروک، کژدمی، گدوان و فهلیان با چهار نفت متفاوت در آن شناسایی شده است. مجموع نفت درجای مخازن بیش از ۳۴ میلیارد بشکه و نفت قابل استحصال آن در حدود ۲ میلیارد بشکه برآورد می شود. ضریب بازیافت از مخازن این میدان، خصوصاً سروک، چندان بالا نیست و توسعۀ آن در آینده نیازمند استفاده از فرازآوری مصنوعی و روش‌ های ازدیاد برداشت است. این میدان برای اولین بار در سال ۱۳۵۵با یک چاه اکتشافی کشف و در سال ۱۳۷۸با حفر دومین چاه به عنوان یک چاه توصیفی ابعاد مختلف سیالات در مخازن آن شناسایی شد.
 
در سال ۱۳۸۲ و در پی سفر رئیس‌ جمهوری ایران به ژاپن، قراردادی با شرکت INPEX در بهمن‌ ماه به امضا رسید که طی آن با سهم ۷۵ درصد برای شریک ژاپنی و ۲۵ درصد برای شرکت NICO طرح توسعه آزادگان کلید خورد. از ابتدای امضای این قرارداد و شروع به کار شرکت ژاپنی، فشارهای زیادی از سوی دولت آمریکا برای فراری دادن ژاپنی‌ ها از توسعۀ این میدان آغاز شد. به دلیل همین فشارها در مرداد ۸۴ شرکت Azadegan Petroleum Development یا همان APD در زیرمجموعه INPEX تأسیس شد و سهام ژاپنی‌ ها به این شرکت انتقال یافت. ژاپنی‌ ها در طول ٢ سال مطالعات پایه‌ ای بسیار دقیقی در آزادگان انجام دادند که بعدها زیرساخت مدل توسعه این میدان توسط دیگران شد.
 
در ادامۀ فشارهای خارجی به دولت ژاپن، در مهر ۸۵ حدود ۶۵ درصد سهام APD به شرکت NICO واگذار و به این ترتیب با افزایش سهم ایرانی به ۹۰ درصد و سهم ژاپنی به ۱۰ درصد، مقدمات خروج از این پروژه توسعه‌ ای آغاز شد. در پی توقف فعالیت‌ های بین‌ المللی، فاز اول توسعۀ آزادگان جنوبی با حفر ۲۱ حلقه چاه از سوی پترو ایران به مناطق نفت‌ خیز جنوب واگذار شد و با توجه به کالاهای موجود در انبارهای مناطق، توسعه انجام‌ شده و فاز اول با ظرفیت ۴۵ هزار بشکه به تولید رسید.
 
توسعه فاز ۲ با داشتن چالش‌ هایی چون نیاز به سرمایه قابل توجه، نیاز به استفاده از تکنولوژی جدیدتر خصوصاً در واحد بهره‌ برداری و سیستم‌ های اندازه‌ گیری، همچنین ضرورت استفاده از روش فرازآوری مصنوعی و ازدیاد برداشت در آینده، سبب شد پیشنهاد چینی‌ ها در سال ۸۸ مورد قبول قرار گیرد و ۷۰ درصد سهام NICO به شرکت CNPCI چینی منتقل شد. CNPCI تا پیش از این درگیر قرارداد توسعه آزادگان شمالی شده بود که قرارداد آن با Capex و Non capex ٢ میلیارد و ۸۰۵ میلیون دلار در تاریخ ۱۵ تیر ۸۸ یا همان ژوئن ۲۰۰۹ ابلاغ و مؤثر شده بود.
 
در آبان ۱۳۸۹ الحاقیه شماره ۲ با CNPCI امضا شد که طی آن چینی‌ ها ضمن جمع‌ آوری اطلاعات، در طرح توسعه جامع، بازنگری و به اصطلاح RMDP را تهیه و تنظیم کردند. برخی معتقدند ژاپنی‌ ها به دلیل کمبود اطلاعات کافی انتظار تولید با نرخ بالا از چاه‌ های این میدان را داشتند که بعدها ثابت شد این تصور با یک Over estimate همراه است و طرح توسعه بازنگری‌ شده چینی‌ ها بسیار کاربردی‌ تر از نمونۀ ژاپنی آن بود.
 
در شهریور ۹۱ قرارداد توسعه CNPCI تنفیذ شد؛ شرکت چینی از همان ابتدا در قبولاندن برخی شروط فنی به کارفرمای پروژه یعنی مهندسی و توسعه نفت دچار مشکل شد، اوج این داستان اختلاف بر سر روش فرازآوری مصنوعی بود. با توجه به وجود لوپ کمپرسور و برنامه برای استفاده از عاس لیفت در آزادگان شمالی مدیریت مهندسی نفت در متن معتقد بود که باید از همین روش برای آزادگان جنوبی استفاده شود و با توجه به تعداد بالای چاه‌ ها، هزینه این روش بسیار پایین آمده و به صرفه خواهد بود، اما گویا چینی‌ ها بر استفاده از پمپ الکتریکی درون چاهی اصرار داشتند که سرانجام  استفاده از پمپ را در دستور کار توسعه گنجاندند.
 
مدتی بعد، یعنی در مهر ۱۳۹۱ الحاقیه شماره ۳ مؤثر شد که طی آن چینی‌ ها مجاز بودند برای ۱۰۰ حلقه چاه به صورت  Fast track یعنی ترک مناقصه با استفاده از دکل‌های چینی و ابزار و کالا به انتخاب خودشان اقدام کنند. برخی اخبار تأیید نشده حاکی از آن بود که پیمانکار چینی پس از آنکه توانست میخ الحاقیه شماره ۳ و پمپ‌ های درون چاهی را بکوبد، به دنبال افزایش Capex پروژه از ۶ میلیارد دلار به حدود ۱۰ میلیارد دلار به بهانه تحریم‌ ها رفت و از این رو حداقل عملیات حفاری با استفاده از ٢ دکل ملی حفاری و ٣ دکل چینی در دستور کار قرار گرفت.
 
تعلل چینی‌ ها باعث شد تا ٢ بار از سوی شرکت ملی نفت اخطار کم‌ کاری دریافت کند و درست پس از اخطار دوم به نظر می‌ رسد، پیمانکار خطر اخراج را احساس کرد. عده‌ ای معتقدند از این پس کارها سرعت گرفت، مناقصات سطح‌ الارض برگزار و ۷ دکل چینی دیگر آماده حرکت شد، همچنین به گوش می‌ رسد که گویا کالاهای پروژه نیز آماده ارسال به ایران شده بود. البته برای توضیحاتی که پس از اخطار دوم ارائه شد، مدرک چندانی وجود ندارند، اما عیناً از کارشناسان مطلع نقل شده است. گویا در این دوران رفتار کارفرما در جلسات کاملاً با پیمانکار تغییر کرده بود.
 
سرانجام ۹ اردیبهشت ۹۳ شرکت CNPC خلع ید و کار توسعه آزادگان به متخصصان داخلی سپرده شد. چینی‌ ها در این دوران ۱۲ چاه بدون تکمیل حفاری کردند و کار حفاری ۴ حلقه چاه، نیمه‌ کاره ماند، هیچ چاه جدیدی در زمان CNPC به تولید اضافه نشد.
 
اکنون آزادگان در حالی با شرکت‌ های ایرانی توسعه می‌ یابد که طرف عراقی با سرعت توسعه بخش غربی این میدان را با کمک شرکت‌ های بزرگ و چندملیتی در پیش گرفته است. احسان عبدالجبار اسماعیل، وزیر نفت عراق سال گذشته اعلام کرده بود که عراق قصد دارد تا سال ۲۰۲۵ ظرفیت تولید نفت خود را به ۷ میلیون بشکه در روز برساند که در مقایسه با ظرفیت کنونی روزانه ۵ میلیون بشکه‌ ای رقم قابل توجهی است.
 
به هر روی باید بپذیریم که ایران به دلیل تحریم‌ ها با مشکلاتی در تولید مواجه است و تلاش دو چندان همسایه غربی، برای بهره‌ برداری بیشتر از منابع نفتی تنها به معنای از دست رفتن فرصت بیشتر برای طرف ایرانی است، ضمن اینکه اکنون با توجه به جاری شدن سند ۲۵ ساله همکاری ایران و چین، برخی معتقدند ممکن است برای توسعه میادین نفتی با این کشور همکاری‌ هایی صورت گیرد که بار دیگر نگرانی بابت تکرار تعلل و کارشکنی شرکت‌ های چینی را یادآور می‌ شود.
                                           Azadegan-Majnoun-1 
محمدعلی خطیبی در گفتگو با خبرنگار اقتصادی ایلنا، دربارۀ روند توسعۀ میدان آزادگان در مقایسه با  میدان مجنون در عراق و اینکه آیا ایران می‌ تواند به چینی‌ ها اعتماد کند، اظهار داشت: نکته مهم در برداشت از میادین مشترک اینکه نیاز به مراقبت داشته و هم اینکه باید برخی ملاحظات مهندسی برداشت صورت گیرد که میادین عمر طولانی و بهره‌ وری بالا داشته باشند، اینکه هر دو طرف تا می‌ توانند نفت میدان را بردارند و توجهی به سلامت چاه‌ ها و میادین نکنند، درست نیست. 
 
وی افزود: روشی در دنیا وجود دارد که دو طرف توافق می‌ کنند و یک توسعه‌ دهنده مشترک انتخاب می‌ کنند که کار توسعه و تولید را انجام داده و بین دو شریک تقسیم می‌ شود، در این روش توجه می‌ شود که میدان با روش مهندسی بهره‌ برداری شود و توجهات لازم صورت گیرد تا عمر میدان طولانی باشد، برداشت از یک میزانی بالاتر نرود و آسیبی به میدان وارد نشود، ما متأسفانه بدنبال روشی نبودیم که با همسایگان توافق کنیم که یک توسعه‌ دهنده مشترک انتخاب کنیم و این روش مطلوبی نیست که هر دو طرف در یک مسابقه برداشت با روش غیر بهینه و با حداکثر توان داشته باشند، به این ترتیب میدان کارایی خود را از دست می‌ دهد.
 
این کارشناس حوزه انرژی تصریح کرد:  هر طرف قراردادهایی بسته و بهره‌ برداری‌ هایی انجام می‌ دهند که به میدان آسیب وارد می‌ شود، طبیعی است که ما هم باید با طرف خارجی و داخلی وارد مذاکره شویم، نمی‌ توانیم دست روی دست بگذاریم و نگاه کنیم که طرف مقابل حداکثر بهره‌ برداری را داشته باشد، ولی بهتر این است که با طرف مقابل مذاکره کنیم، به جای دو بهر‌ه‌ بردار، یک بهره‌ برار باشد و منافع هر دو طرف حفظ شود. 
 
وی ادامه داد: اکنون مشکلی که ما داریم اینکه طرف مقابل تحریم نیست و به شرکت‌ های بین‌ المللی دسترسی دارند و با این ملاحظه که میدان مشترک است، حداکثر بهره‌ برداری را دارند، طبیعتاً ما هم باید همین کار را بکنیم و تا جایی که می‌ توانیم با شرکت‌ های بین‌المللی کار کنیم. 
 
خطیبی تأکید کرد: باید با همسایگان در مورد بهره‌ برداری مشترک توافق کنیم که عمر میدان طولانی و بهره‌ برداری بهینه باشد و با هزینه دو طرف به میدان رسیدگی شود. 
 
وی دربارۀ اینکه آیا طی سند همکاری ۲۵ ساله با چین، احیاناً ایران می‌ تواند از چینی بهره ببرد؟ گفت: شرکت‌ های چینی را باید در کنار همۀ شرکت‌ های بین‌ المللی دنیا دید، بهرحال اگر بخواهیم از توان بین‌ المللی استفاده کنیم، نمی‌ توانیم چین را استثنا کنیم و هر اندازه که می‌ توانیم باید از سرمایه، توان و تکنولوژی روز استفاده کنیم، ضمن اینکه شرکت‌ های داخلی هم کنار شرکت‌ های بین‌ المللی قرار بگیرند و به آنها اعمتاد کنیم، باید سعی کنیم با سپردن مسئولیت به شرکت‌ های داخلی، هم رشد کنند و به شرکت‌ های بین‌المللی برسند، تا هم در خارج از کشور کار کنند.
 
جلال میرزایی نیز  به خبرنگار ایلنا گفت: برای توسعه میادین نفتی بخصوص میادین مشترک باید ببینیم مشکل از کجاست، به شرکت‌ های خارجی برای توسعه و افزایش استخراج نفت نیاز داریم یا خیر، تا هم تولید فعلی را تثبیت و هم افزایش دهیم. ابتدا باید بدانیم عاملی که باعث شده کشورها یکی پس از دیگری از هندی و چین تا اروپا از میادین نفتی ایران خداحافظی کردند، تحریم است، خیلی از شرکت‌ ها هم نیامدند، برخی هم که ورود کردند، امید این بود که قرارداد منعقد شود و گشایش حاصل شود تا از فرصت استفاده کنند.
 
وی افزود: از زمانی که قانون داماتو تصویب شد و سرمایه‌ گذاری ۲۰ میلیون دلاری در نفت ایران ممنوع شد، همۀ شرکت‌ های بین‌ المللی نیز تهدید شدند، بنابراین شرکت‌ ها، چه چینی و روس، و چه هند و اروپا، با احتیاط وارد ایران می‌ شوند و حاضر نیستند در ایران بمانند و اگر هم می‌ آیند، بعد از مدتی رها می‌ کنند، یا مواردی بوده که وزارت نفت دیده تعلل دارند قراردادها را ملغی کرده که از لحاظ حقوقی مشکلی پیش نیاید، بنابراین عامل اصلی در عدم حضور شرکت‌ ها در ایران چه میادین مشترک و چه میادین دیگر، تحریم‌ ها است.
 
این عضو سابق کمیسیون انرژی مجلس گفت: شرکت‌ ها وقتی می‌ بینند که منافع‌ شان در سایر کشورها هم تحت‌ تاثیر قرار می‌ گیرد، پروژه‌ های ایران را رها می‌ کنند. مثلاً در مورد میدان ایلام طرف همسایه در نظر دارد با همکاری شرکت‌ های بزرگ نفتی و استفاده از تکنولوژی و دانش روز میزان تولید را به ۲۰۰ هزار بشکه برساند، اما در ایران به دلیل تحریم چند سال است که کار می‌ کنیم و توانسته‌ ایم تولید را در این میدان مشترک به ۶۰ هزار بشکه برسانیم، در میادین دیگر نیز اگر نتوانیم بروز شویم، عقب می‌ مانیم. 
 
وی یادآور شد: علیرغم تلاشی که مسئولین وزارت نفت می‌ کنند تا برداشت و تولید کاهش پیدا نکند، اما با مشکلاتی مواجهیم که باعث از دست رفتن فرصت‌ ها می‌ شود، در نتیجه در شرایط فعلی فقط باید تلاش تثبیت میزان فعلی تولید باشد.

در این رابطه