باقی ماندن یک از ۵.۵ میلیون نخل خوزستان/ خشکیدن کامل سالانۀ کمینه ۱۰ هزار نخل با کم‌ آبی و آفت چوب‌ خوار

Khorma-Nakhl-1 ایران وایر- شهروندخبرنگار، هما ناصری: نیمه شهریورماه که می‌شود، فصل برداشت خرماهای روی نخیل است. اما این روزها در جنوب ایران خبری از رونق نخلستان‌ ها نیست، چون نفس نخل‌ داری در خوزستان و بوشهر به شماره افتاده است.
 
از ۵.۵ میلیون نفر نخلی که پیش از جنگ در حاشیه شهر آبادان ثمره می‌ دادند، حالا فقط یک میلیون نفر نخل باقی مانده است؛ یک میلیون نخلی که این روزها رنگ و روی آن‌ ها رو به زردی رفته است.
 
بار خرمای «کبکاب»، «شکرپاره» و «شهابی‌» نخل‌هایی که سابق بر این نخیل‌ داران منطقه با بستن تور مخصوص، مانع فروریختن‌ شان می‌ شدند و از بس سنگین می‌ شدند، کمر درخت را خم می‌ کردند، حالا تُنک شده‌ اند و به مرحله «رطب» شدن هم نمی‌ رسند و فرو می‌ ریزند. همین خواب نخل‌ دارها را در هراس مرگ درختان‌ شان، آشفته کرده است.
 
«جابر آلبوحصار» هر صبح می‌ رود سر فلکه روستا و انتظار می‌ کشد، شاید یک کارفرما او را بعنوان کارگر روزمزد بخواهد. او یک کارگر فصلی ساکن روستای «عبودی»، از توابع «خنافره» شهرستان «شادگان» است که در نخلستان‌ ها کار می‌ کند. اما حالا دیگر کسی کارگر روزمزد نمی‌ خواهد.
 
به گفته جابر، چیزی بیش از ۶ سال است که نخلستان‌ های آن حوالی آب کافی دریافت نکرده‌ اند. نخل‌ ها، یا بی‌ سر، و یا بی‌ ثمر شده‌ اند: «خیال نکنید، این موضوع فقط به روستای ما محدود می‌ شود، روستاهای دیگر اطراف شادگان هم از رونق افتاده‌اند و نخل سرپا ندارند. نخل‌ داران روستاهای خروسی، ناصری، شاولی، منگوشی، نهرگبین و خیلی روستاهای دیگر دست از این کار کشیده و شغل‌ شان را عوض کرده‌ اند.»
 
«مجید ناصری‌ نژاد»، نماینده مردم شادگان در مجلس شورای اسلامی هفته گذشته گفته بود، اوضاع شادگان روز به روز بدتر می‌ شود. هر ساله حداقل ۱۰ هزار نخل کاملا، خشک و نابود می‌ شوند، اما مسئولان هیچگونه اقدام مؤثری انجام نداده‌ اند.
 
او در واکنش به اظهارات اخیر استاندار خوزستان که گفته بود، شادگان مشکل کم‌ آبی ندارد، گفته بود، استاندار خوزستان و سایر مسئولین استان که غیر مطلع هستند، نمک روی زخم مردم نریزند و از روی بی‌ اطلاعی، اظهار نظر غیرواقعی نکنند.
 
جهاد کشاورزی خوزستان هم نابودی نخل‌ ها را تأیید کرده است. «خدا رحم امیری‌ زاده»، رئیس جهاد کشاورزی خوزستان به «جماران» گفته است، ۵ هزار هکتار از نخل‌های شادگان خشک شده‌ اند، اما خشک شدن نخل‌ ها، یک فرآیند یک‌ ساله نیست، بلکه رسیدن به این مرحله، بعد از چند سال بی‌ آبی مکرر، رخ می‌ دهد.
 
مردن نخل‌ها در جنوب ایران، زندگی بسیاری را تحت تأثیر قرار می‌ دهد. بعد از نخل‌ دارها، کارگران روزمزدی که در ٢ ماه از سال به درآمد کار در نخلستان‌ ها دل بسته‌ اند، بیش از همه، تحت تأثیر این وضعیت هستند.
 
جابر پیش از خشک‌ سالی سال‌ های اخیر، کار بریدن پیش نخل‌ ها، حفر راه آب، شاخه‌ بری، گرده‌ پاشی و برداشت محصول را انجام می‌ داده است. اگر کارش در نخلستان‌ های حوالی شادگان زودتر تمام می‌ شد، یا رونقی نداشت، با ماشین خودش را به نخلستان‌ های «آب‌ پخش» یا «سعدآباد» بوشهر می‌ رساند که باغ‌ های پر و پیمانی هم داشتند.
 
کار در نخلستان برای کارگر روزمزد، یک عمر ٢ ماهه دارد. خرماها که چیده شدند، باز هم فصل بی‌ کاری شروع می‌ شود. برای همین هم کارگرها در این ٢ ماه، به آب و آتش می‌ زنند تا برای بقیۀ فصل‌ های بی‌ کاری، مبلغی پس‌ انداز کنند.
 
«حبیب‌ الله» در روستای «حدبه»، در بخش خنافره شادگان، یک نخلستان کوچک دارد، با ۳۰۰ نخل.
 
او پیش از خشک‌ سالی، نخلستانش را با کمک زن‌ های خانواده می‌ گرداند. حبیب‌ الله مراحل مختلف برداشت از نخلستان آن حوالی را شرح می‌ دهد: «گاهی برداشت در مرحلۀ خارک انجام می‌ شود. خارک، میوۀ نوبرانه خرما است و مصرف داخل استانی دارد. این مرحله، اواخر تیرماه شروع می‌ شود. مدت کوتاهی بعد از برداشت خارک، وقتی میوه کمی رسیده‌ تر شد که به آن رطب می‌ گویند، برخی نخل‌ دارها در این مرحله، محصول را برداشت می‌ کنند که معمولا اواخر مرداد است، رطب هم چون بسیار لطیف و نازک است، معمولاً مصرف داخلی دارد. اما یک عده از نخل‌ دارها ترجیح می‌ دهند تا خرمای کامل نشده‌ اند، محصول را از روی درخت بر ندارند و به جای مصرف داخل استانی، به استان‌ ها یا حتی بیرون از کشور، صادر کنند. برداشت خرما در شهریور ماه است. اما این روزها با کمبود شدید آب و تشنگی نخل‌ ها، هم محصول خرما کم شده، و هم به شدت کیفیت آن پایین آمده است. این روزها میوه به مرحله رسیدن نمی‌ کشد. وقتی کال و نرسیده است، یا می‌ ریزد، یا روی همان درخت، گندیده می‌ شود.»
 
سابق بر این، بعضی نخل‌ های حبیب‌ الله، تا ۲۵۰ کیلو میوه می‌ دادند، ولی الان نخل‌ های باقی‌ مانده، حداکثر ۵۰ کیلو ثمره دارند.
 
به گفتۀ این نخل‌ دار قدیمی، وقتی گرمای هوا زیاد شود و نخل‌ ها برای مدتی طولانی، آبیاری نشده باشند، خرماهای روی درخت‌ ها خشکیده می‌ شوند، چون تنها راه مقاومت در مقابل خشکیدگی محصول، آبیاری درخت است.
 
مشکل نخل‌ دارها علاوه بر کم‌ آبی، آفت کرم چوب‌ خوار خرما است: «گرما باعث افزایش آفت چوب‌ خوار می‌ شود. این آفت، درخت را از داخل می‌ خشکاند. معمولاً وقتی زیاد می‌ شود که آبیاری به موقع انجام نشده و درخت به خوبی تغذیه نشده باشد».
 
حبیب‌ الله می‌ گوید، مشکلات آن‌ ها یکی دو تا نیست. در کنار بی‌ آبی و آفت، گاهی هم می‌ شود که دولت بخشی از طلب‌ های سال گذشته نخل‌ دارها را نمی‌ دهد: «می‌ پرسیم، چرا طلب‌ مان را نمی‌ دهید، می‌ گویند، هنوز ۱۰ هزار تن خرمایی که سال گذشته از شما خریدیم، در انبار اتحادیه خشکبار استان، انبار شده‌ اند. ٢ دلیل دارد، اول این که توان خرید مردم کم شده است و از طرف دیگر، اراده‌ ای برای بازاریابی یا بسته‌ بندی خرماهای انبار نیست. خرماها، ته انبار، کرم می‌ زنند.»
 
این روزها آن دستۀ اندکی از نخل‌ داران خوزستانی که هنوز نخلی برایشان در نخلستان مانده، منتظر تصویب قیمت توافقی خرید خرما از سوی اتحادیۀ خشکبار استان هستند؛ رقمی که معمولاً به ضرر نخل‌ داران تمام می‌ شود و سود چندانی برای آن‌ ها ندارد.
 
نخل‌ داران استان‌ های خوزستان و بوشهر می‌ گویند، شورای ملی قیمت‌ گذاری محصولات کشاورزی، تورم را هم در نظر بگیرد و یک قیمت خرید توافقی منطقی برای نخل‌ داران مشخص کند.
 
آنها در ماهی که گذشت، بارها در مقابل ساختمان جهاد کشاورزی خوزستان تجمع و به بی‌ آبی، سوء مدیریت آب و همچنین قیمت‌ گذاری‌ های غیرمعقول از سوی شورای قیمت‌ گذاری اعتراض کرده‌ اند.
 
حبیب‌ الله که پدر و پدربزرگش نخل‌ دار بوده‌ اند، می‌ گوید، شوری آب در مدتی طولانی، نخل را می‌ خشکاند و محصول نخلی که آب کافی دریافت نکرده است، به شکل قابل توجهی بی‌ کیفیت می‌ شود و در نهایت، درخت به تدریج بی‌ بر خواهد شد: «اطراف نخل‌ های ما، پر از پوشش گیاهانی شده‌ اند که فقط در آب شور رشد می‌ کنند. رشد این علف‌ ها نشان می‌ دهد که نخل‌ ها در خطرند. نخل، یک درخت بسیار مقاوم است که در بدترین شرایط هم سرپا می‌ ماند. در واقع، این درخت، آخرین محصولی بوده که اجدادمان به فکرشان رسیده است که روی آن‌ ها سرمایه‌ گذاری کنند. اما الان حتی نخل‌ ها هم در این آب و هوا، دوام نمی‌ آورند.»
 
به گفتۀ این نخل‌ دار، بسیاری از همسایگانش، نخل‌ هایی را که زمانی جان‌ شان به آن‌ ها بسته بوده، به قیمت هر نفر، ۵۰ هزار تومان می‌ فروشند.
 
«خمیس باوی» اهل روستای «طوبیه» در اطراف «حمیدیه» هم خیال دارد نخل‌ داری را رها و به دزفول مهاجرت کند. او می‌ گوید، الان سال‌ ها است، آب کافی به نخل‌هایش نرسیده است: «هر چند روز یک بار آب قطع می‌ شود. با قطع شدن آب، نخل‌ ها تشنه می‌ مانند. از زمانی که سدهای خوزستان را ساخته‌ اند، مشکل بی‌ آبی، چند برابر شده است. وقتی آب به نخل نرسد، خرما به جای زرد شدن و رسیدن، گندیده می‌ شود و از بالای نخل می‌ ریزد، یا خشکیده می‌ شود».
 
به گفتۀ خمیس، با اینکه درخت نخل در مقابل شوری آب مقاوم است، اما مقاومت آن ١٠٠ درصد یا همیشگی نیست و به تدریج شکسته می‌ شود: «مشکل بی‌ آبی، مشکل امروز و دیروز نیست. ما برای حق‌ آبۀ هر هکتار زمین، به سازمان آب و برق خوزستان، ماهانه پول پرداخت می‌ کنیم. در سال‌ های گذشته، حداکثر هر هکتار، ۶۰ هزار تومان بود که این مبلغ، امسال با یک رشد ١٠٠ درصدی، مواجه شده است، یعنی هر هکتار، ۶۵۰ هزار تومان. اما همین مقدار را هم به ما نمی‌ دهند.»
 
به گفتۀ این نخل‌ دار، آبی که راهی نخلستان‌ ها می‌شود، یا شور است، یا از فاضلاب‌ ها و پساب کارخانه‌ ها به پایین دست فرستاده شده است: «یک حوضچۀ مخصوص برای ورود آب نخیلات وجود دارد. دولت بر مبنای توافقی که انجام شده است، آب را به حوضچه وارد می‌ کند و از این حوضچه، سهمیۀ هر نخل‌ دار تعیین می‌ شود. در تمام این سال‌ ها، معمولاً حوضچۀ نخل‌ دارها خالی و خشکیده است. برای همین است که بیشتر نخل‌ دارهای این حوالی، نخل‌ هایشان را فروخته و به حاشیۀ شهرها کوچ کرده‌ اند. نخل‌ ها، معمولاً با یک ماه یا دو ماه کم‌ آبی نمی‌ میرند. نخل‌ ها به ٢ دلیل می‌میرند؛ یا پیر می‌ شوند یا این که تحت تأثیر بی‌ آبی می‌ میرند».
 
روزگاری، وقتی راهی بازارهای «کاوه» یا «نادری» اهواز می‌ شدی، مابین هیاهوی دستفروش‌ ها و خنکی چپرها، لیست بلندبالایی از خارک «برهی»، «قندی»، «شیخالی»، «بریمی» و «حاج باقری» یا خرمای کبکاب، شهابی، شکرپاره، «استعمران»، «گنطار»، «دیری»، «حمراوی»، «حلاوی»، «خضراوی»، «عویدی» و «زهدی» می‌ دیدی. اما حالا، همۀ این اسم‌ ها، به تاریخ بی‌ آبی پیوسته‌ اند.
 
***
 
خشک شدن ۵ هزار هکتار از نخل های شادگان در یک فرآیند چند ساله 
 
پایگاه خبری جماران: خدارحم امیری زاده، رئیس جهاد کشاورزی خوزستان، به جماران گفت: دلایل متعددی وجود دارد برای اینکه یک نخل خشک شود و یکی از آنها تنش آبی و یا نرسیدن آب به نخل ها است. نمی شود همه اینها را تعمیم بدهیم و مثلاً بگوییم، امسال آب به آنها نرسیده است. من هزاران نخل را در دشت خوزستان می بینم که در این فصل حتی یک قطره آب هم نخورده ولی خشک نشده اند. بنابر این یک فرآیند چند ساله و عوامل متعددی بوده که این نخل ها خشک شده اند.
 
دهم مرداد ماه گزارشی از وضعیت نخل های شادگان و دیگر شهرهای خوزستان در جماران منتشر کردیم و از زوایای مختلف از زبان فرماندار، رئیس جهاد کشاورزی و نخلداران به این موضوع پرداختیم. اما در آن گزارش به نظر می رسید که اظهارات مسئولین و کشاورزان کمی متفاوت و بلکه متناقض است. از سوی دیگر رئیس جهاد کشاورزی خوزستان وعده بازرسی از نخیلات شادگان را داد و گفت که نتیجه این بازرسی ها اعلام خواهد شد.
 
به منظور بررسی بیشتر و اطلاع از نتیجه این بازرسی ها بار دیگر با خدارحم امیری زاده، رئیس جهاد کشاورزی خوزستان، گفتگو کردیم که نتیجه آن را در ادامه می خوانید:
 
• در مصاحبۀ قبل که با شما داشتیم، تأکید داشتید که خسارت نخیلات شادگان، جزئی است، ولی نخلداران شادگان و همچنین رئیس اتحادیه نخلداران خوزستان نظر متفاوتی دارند و معتقدند که نخل های شادگان به کلی از بین رفته اند. شما در آن مصاحبه اعلام کردید که بازرس فرستاده اید تا خسارات نخل های شادگان را ارزیابی کند. لطفا نتیجه این بازرسی ها را برای ما بگویید.
 
نخل های شادگان ۱۴ هزار هکتار هستند. نخل خرما یک ساله یا با یک تنش آبی در یک فصل از بین نمی رود و بنابر این بررسی بازرسان ما نشان می دهد که خشک شدن درختان خرما در فرآیند چند ساله ای بوده و کم کم تعدادی از این درختان خرما خشک شده اند. البته دلیل خشک شدن این نخل ها تنها بحث آب نیست و سن و سال برخی از آنها خیلی بالا است و پیر شده اند و بهره برداران توجه زیادی به آنها نمی کنند، چون ممکن است بار آنها اقتصادی نباشد. یعنی دلایل متعددی وجود دارد برای اینکه یک نخل خشک شود و یکی از آنها تنش آبی و یا نرسیدن آب به نخل ها است. نمی شود همه اینها را تعمیم بدهیم و مثلاً بگوییم، امسال آب به آنها نرسیده است.
 
من هزاران نخل را در دشت خوزستان می بینم که در این فصل حتی یک قطره آب هم نخورده، ولی خشک نشده اند. بنابر این یک فرآیند چند ساله و عوامل متعددی بوده که این نخل ها خشک شده اند.
 
• اینکه طی یک فرآیند چند ساله است و عوامل متعددی دارد از جمله بازگشت آب شور خلیج فارس، پایین آمدن سطح آب رودخانه ها و سدّسازی ها را قبول دارم، ولی هنوز شما این تناقض را پاسخ نداده اید که نظر بر جزئی بودن خسارت نخل های شادگان است، ولی کشاورزان نظر متفاوتی دارند.
 
کشاورز ممکن است فقط سطح خودش را ببیند. وقتی ما ۴۲ هزار هکتار باغات خرما داریم، در یک شرایط سخت چند سال خشکسالی، تنش آبی، شوری آب و مسائل دیگر، اگر چهار- پنج هزار هکتار از بین برود، نسبت به آن ۴۲ هزار هکتار جزئی است. البته ما روی یک نخل هم حساس هستیم، ولی عوامل متعددی هست که باعث می شوند، درخت از حالت اقتصادی بیفتد و دیگری کاری با آن نداشته باشند و خشک شود.
 
• آمار دقیقی از نخل های خشک شده دارید؟
 
شاید حدود ۴- ۵ هزار هکتار باشد.
 
• انتقال آب خوزستان و پایین آمدن سطح آب در پایین دست، چقدر باعث دامن زدن به خشکی نخل ها شده و شما بعنوان مسئول جهاد کشاورزی خوزستان، چقدر تلاش کرده اید که جلوی این انتقال آب را بگیرید؟
 
شادگان انتهای مسیر آب است و به خلیج فارس وصل می شود و نخیلات شادگان از ٢ مسیر آب می خورند؛ یکی از سدّ مارون، و بخشی هم از رودخانه کارون است.
 
• که الآن هر ٢ با مشکل آب مواجه هستند ...
 
بالأخره امسال میانگین بارش استان خوزستان حدود ۴۰ درصد و در بالادست حدود ۵۰ درصد کاهش داشته و بیش از ۱۰ میلیارد لیتر آب پشت سدّها کمتر بوده است. کشت های فصلی ما پارسال حدود ۳۰۰ هزار هکتار بودند، اما امسال به ۷۰ هزار هکتار هم نرسیدند. بنابر این آب مارون به صورت موجی رها می شود و گاهی اوقات آب به انتهای مسیر نمی رسد. این کمبود آب محرز است و حتی بحث مشکل آب شرب هم در کنار کشت های دائمی و کشت های فصلی وجود داشته است.
 
• مسئولین دولت دوازدهم تأکید داشتند که در این دولت، انتقال آبی از خوزستان اتفاق نیفتاده، ولی کارشناسان معتقدند که سدّسازی های بی رویه و بر هم زدن اکوسیستم رودخانه های خوزستان، باعث این تنش آبی در استان شده است. نظر شما در این خصوص چیست؟
 
این یک نظر کارشناسی و محترم است، ولی ما هم شنیدیم که دولت دوازدهم مکررا تأکید می کرد که انتقال آبی صورت نگرفته است. من هم نظر شما با تأیید می کنم که بالأخره سدّسازی ها اکوسیستم را بهم زده و بنابر این باید بتوانیم با یک برنامه ریزی بهتر، از آورد رودخانه ها استفاده بهتری کنیم.
 
واقعیت این است که من اطلاعات کاملی در این زمینه ندارم که برداشت ها در بالادست ها چقدر بوده و چطوری شکل گرفته و همین اطلاعات شما را ما هم داریم. ولی کاهش بارندگی کشور در ۵۰ سال اخیر بی سابقه بوده و مخصوصًا در بالادست استان، واقعاً محرز و مشخص است. بهر حال، برآورد ما این است که هم از نظر کیفیت، و هم از نظر کمیّت، بار نخیلات ما شاید پنج تا ۱۰ درصد نسبت به سال قبل بالاتر باشد.