جایگاه ۱۶۰ از ۱۶۵ شاخص آزادی اقتصادی ایران در سال ۲۰۱۹/ ۵ جایگاه اول: هنگ‌ کنگ و سنگاپور و نیوزیلند و سوئیس و گرجستان

eghtesade bima «اقتصاد ایران در ردۀ اقتصادهای بسته، طبقه‌ بندی می‌شود». نتیجۀ همین یک جمله کوتاه برای مردم ایران، معادل فقر، عقب‌ افتادنِ سطح زندگی در مقایسه با مردم کشورهای همسایه و انبوهی از مشکلات اجتماعی است.
 
به گزارش تجارت‌ نیوز، مؤسسه فرِیزر، شاخص آزادی اقتصادی سال ۲۰۱۹ میلادی را منتشر کرد. گزارشی که نشان می‌ دهد از بین ۱۶۵ کشور مورد مطالعه، ایران در جایگاه ۱۶۰ قرار گرفته و تنها ۵ کشورِ «زیمبابوه»، «الجزایر»، «لیبی»، «سودان» و «ونزوئلا»، در جایگاه‌ های بدتری در مقایسه با ایران قرار گرفته‌ اند.
 
در یک «اقتصاد بسته»، شما نمی‌ توانید به راحتی در «بازار» با سایرین رقابت کنید، چرا که رقبای «گردن‌ کلفت»، اجازه رقابت به شما را نمی‌ دهند. راه‌ انداختن یک کسب‌ و کار در یک اقتصاد بسته هم بسیار دشوار است، چرا که اولاً کوهی از کاغذبازی پیشِ رویِ شما است، و دوماً همان «گردن‌ کلفت‌ ها» به شما اجازه نمی‌ دهند وارد گود رقابت شوید.
 
نتیجه این خواهد بود: میزان سرمایه‌ گذاری افت پیدا می‌ کند؛ بازاری بدون «رقابت» و پر از «انحصار» شکل می‌ گیرد؛ درآمد مردم نمی‌ تواند از سطح مشخصی بالاتر برود؛ و در نهایت، ناکارآمدی‌ ها و کژ کارکرد ها به حوزۀ سیاست، سرریز می‌ کنند.
 
از قضا، یک اقتصاد بسته، تقریباً همیشه با یک «فضای سیاسی بسته» همراه است. در واقع، نمی‌ شود، یکی از این دو را بدونِ آن دیگری، انتظار کشید. اما جایگاه ایران در این زمینه، در مقایسه با کشورهای دیگر، چگونه است و در نهایت، این وضعیت، ما را به کجا خواهد کشاند؟
 
آزادترین اقتصادهای جهان: از «هنگ‌ کنگ» تا «گرجستان»!:
 
گزارش‌ های جهانیِ بسیاری در مورد «آزادی اقتصادی» (Economic freedom) هر سال در جهان منتشر می‌ شوند، اما یکی از مطرح‌ ترینِ این گزارش‌ ها، توسط «مؤسسه فرِیزر» (Fraser Institute) تهیه می‌ شود که در کانادا واقع شده و اساساً به دلیل همین گزارش، شهرت دارد (برای اطلاع از چگونگی تهیۀ گزارش، به انتهای همین متن مراجعه کنید).
 
از بین ۱۶۵ کشور مورد مطالعه، ایران در جایگاه ۱۶۰ قرار گرفته و تنها ۵ کشورِ «زیمبابوه»، «الجزایر»، «لیبی»، «سودان» و «ونزوئلا»، در جایگاه‌ های بدتری در مقایسه با ایران قرار گرفته‌ اند.
 
وضعیت «آزادی اقتصادی» در ایران، حتی از وضعیت کشورهای جنگ‌ زده در قلب قاره آفریقا هم بدتر است.
 
عجیب‌ تر اینکه، حتی کشورهایی که کمتر از ۵ درصد از جمعیت آنها به برق دسترسی دارند (جمهوری دموکراتیک کنگو)، یا درگیر جنگ داخلی هستند (یمن) و یا در ردۀ فقیر ترین کشورهای جهان قرار دارند (بورکینافاسو)، باز هم از منظر «آزادی اقتصادی»، جایگاهی بهتر از ایران را به خود اختصاص داده‌ اند.
 
اما آزادترین اقتصادهای جهان کدام‌ ها هستند؟ «هنگ‌کنگ»، «سنگاپور»، «نیوزیلند» و «سوئیس»، ۴ کشور نخست در فهرست آزادی اقتصادی هستند. در این میان، اما شاید نام یک کشور و جایگاهش در این فهرست، برای ایرانی‌ ها جالب توجه‌ تر باشد.
                                   Adadi Eghtessadi-Rotbeh ha-1 
در گزارش «رتبه‌ بندی آزادی اقتصادی» در سال ۲۰۱۹ میلادی، «گرجستان» در جایگاه پنجم قرار گرفته، یعنی بسیار بالاتر از کشورهایی مانند «استرالیا»، «آلمان»، «دانمارک» یا «ژاپن».
 
این در حالی است که تا پیش از فروپاشی «اتحاد جماهیر شوروی» در سال ۱۹۹۱ میلادی، گرجستان یکی از جمهوری‌ هایِ اقماری این اتحادیه بود و در واقع، اقتصادی بسیار بسته داشت. گرجستان اما حتی پس از فروپاشی شوروی هم نتوانست به سرعت به اقتصادی رو به رشد تبدیل شود و تا همین ٢ دهه پیش، اساساً کشوری نبود که جایی در رده‌ بندی‌ های این‌ چنینی داشته باشد.
 
اما ظاهراً شگفتی‌ های دیگری هم در میان است. «ارمنستان» در این رده‌ بندی جایگاه ۱۵ را به خود اختصاص داده و به این ترتیب حتی از «آلمان» (رتبه ۲۲) و «نروژ» (رتبه ۳۷) هم بهتر عمل کرده است.
 
جایگاه کشورهای همسایه و نزدیک به ایران هم ممکن است برای مقایسه جلب‌ توجه کند: «ترکیه» (رتبه ۱۱۴)، «جمهوری‌ آذربایجان» (رتبه ۱۲۱)، «پاکستان» (رتبه ۱۴۲)، «عراق» (رتبه ۱۴۸)، «امارت متحده عربی» (رتبه ۶۸) و «عربستان سعودی» (رتبه ۹۱).
 
«آزادی اقتصادی» یعنی چه؟:
 
ممکن است این پرسش پیش بیاید که منظور از «آزادی اقتصادی» چیست؟ برای «آزادی اقتصادی»، از منظر مکاتب مختلف اقتصادی، تعاریف مختلفی هم وجود دارند، اما این مفهوم را به طور کلی شاید بتوان این‌ طور تعریف کرد: «توانایی شهروندان یک واحد سیاسی (کشور) برای اتخاذ تصمیم‌ های اقتصادی آزادانه». این جمله هم شاید مبهم به نظر برسد، اما در واقع، بسیار بنیادی است. در نبود «آزادی اقتصادی»، شما نمی‌ توانید «هر کسب‌ و کاری» که دوست دارید، داشته باشید؛ نمی‌ توانید «هر کالایی» که بخواهید به کشور وارد کنید، یا «هر کالایی» را که بخواهید به خارج از کشور صادر کنید.
 
شاخص‌ های اقتصادی نشان می‌ دهند که وضعیت اقتصاد ایران تقریبا از هر جهت وخیم است.
 
در نبود «آزادی اقتصادی»، انتخاب کالایی که دوست دارید هم دشوار می‌ شود: مجبورید خودرویی را بخرید که انحصارگران داخلی تولید کرده‌ اند، و مجبورید کالاهای داخلی را مصرف کنید، چرا که واردات برخی کالاها بر اساس قوانینی که هر روز ممکن است تغییر کنند، ممنوع شده‌ اند.
 
قوانین (و به خصوص قوانین ناظر به «حقوق مالکیت» (Property rights) هم بسیار اهمیت دارند. وقتی شما نتوانید به دارایی‌ تان (مانند «سهام عدالت») بنا به هر دلیلی، دسترسی داشته باشید، یا اینکه روزی از خواب بیدار شوید و ببینید که برای سکه‌ های طلایی که خریده‌ اید مالیاتی وضع شده که قبلاً خبری از آن نبوده، نمی‌ توانید نسبت به آینده اطمینان داشته باشید. در نبود اطمینان به آینده هم اقتصاد می‌ میرد.
 
اما «مؤسسه فریزر» بر اساس چه شاخصه‌ هایی کشورها را از منظر آزادی اقتصادی رده‌ بندی کرده است؟ داده‌ های وب‌ سایت این مؤسسه نشان می‌ دهد که ۴ اصل اساسی برای آزادی اقتصادی وجود دارد: ۱-انتخاب فردی؛ ۲- بده بستان داوطلبانۀ اقتصادی که در بستر «بازارها» صورت می‌ گیرد؛ ۳- آزادیِ ورود به بازارها و رقابت در بازارها؛ و ۴- محافظت از افراد و دارایی‌ های آنها در مقابل خشونت و دست‌ اندازیِ سایرین.
 
اگر این ۴ اصل را مبنا قرار بدهیم، شاید جایگاه ایران به عنوان یکی از ۶ کشور با پایین‌ ترین شاخصه‌ های «آزادی اقتصادی»، واقعاً دور از انتظار هم نباشد. به این ترتیب، این نگرانی که گزارش‌ هایی از این دست مغرضانه تهیه شده باشند، هم از بین می‌ رود.