توضیح تاج‌العروس در باره کلمه عذب و عذاب. ترجمه از : علی حسین نجاد

hossein nejad

عذب
العَذْبُ (گوارایی) خوردنی و آشامیدنی که در بعضی نسخه های [قاموس تاج العروس - م] آشامیدنی را بر خوردنی مقدم داشته اند: هر چیز مجاز (مشروع)... همچنین العَذْبُ: آب پاک. آب گوارا، أب چاه یا چشمۀ گوارا. در قرآن آمده: هَذَا عَذْبٌ فُرَاتٌ (این آب گوارا و صاف) وعَذُبَ المَاءُ يَعْذُبُ عُذُوبَة (آب گوارا شد، آب گوارا می شود و گوارایی) [ماضی، مضارع و مصدر ریشۀ عذب - م] صفت آن می شود: عَذْبٌ (گوارا) و پاک جمع آن می شود: عَذَابٌ (آبهای گوارا) با کسره هم تلفظ شده است (عِذاب = جمع عَذب یعنی گواراها) ِ وعُذُوبٌ با ضمه هم جمع آن آمده است . أَبُو حَيَّة النُّمَيْرِيّ گفته است:
فَبَيَّتْنَ مَاءً صَافِياً ذَا شَرِيعَةٍ لَهُ غَلَلٌ بَيْنَ الإِجَامِ عُذُوبُ
ترجمۀ شعر: آن زنان، یک آب صاف آورده شده از راهی که به چشمه سار ختم می شود را از شب تا صبح نگهداشتند
آبی که در میان جنگلها از چشمه می جوشد و بس گوارایی ها دارد.
ابن منظور گفته است: اینکه شاعر گفته "غَلَل" خواسته اسم جنس به کار ببرد از این رو صفت را جمع آورده است. در سخن حجاج مَاءٌ عِذَابٌ آمده است (آب گواراها). گفته می شود: مَاءَةٌ عَذْبَةٌ وَمَاءٌ عذَابٌ عَلَى الجَمْعِ (آب گوارا و آب گواراها به صورت جمع). زیرا ماء اسم جنس ماءة می باشد.
العَذْبُ والعُذُوبُ با ضمه: رها کردن مرد و الاغ و اسب به علت شدت تشنگی تا بخورند و بیاشامند. عَاذِبٌ جمعش عُذُوبٌ با ضمه وعَذُوبٌ بر وزن صَبُور که جمعش می شود: عُذُبٌ با دو ضمه پیاپی. یعنی فردی که نه روزه است و نه روزه خوار. همچنین برای اسب و چهارپایان مانند آن گفته می شود: بَاتَ عَذُوباً (این اسب یا... عَذوب شد یعنی نه غذا می خورد و نه آب می نوشد). الازهری گفته است: این سخن در معنی العَذُوبِ والعَاذِبِ اینکه نه می خورد و نه می آشامد درست تر از این سخن در معنی آنها است که: به علت تشنگی اش از غذا خوردن خودداری می کند. اما أَبِي عُبَيْد می گوید: جمع عَذُوبِ می شود: عُذُوبٌ که این سخن او غلط است، زیرا فَعُول جمع مکسّر بر وزن فُعُولِ ندارد.
من (مؤلف این قاموس) گفتم: آن از عجایب لغت و فوائد مشابهتها و مترادفات می باشد و کسی که آنها را حفظ کند حجت و دلیل قوی تری دارد بر کسی که آنها را حفظ نکرده است. سپس گفت: العَاذِبُ از همۀ حیوانات یعنی: حیوانی که چیزی نمی خورد. بیشترین استفادۀ این واژه در مورد اسب و شتر است و جمع آن می شود: عُذُوبٌ مانند سَاجِدِ وسُجُود.
ثَعْلَب نیز گفته است: العَذُوبُ از چهارپایان و سایر حیوانات: حیوانی است که سرش را بلند می کند و نه می خورد و نه می آشامد و نیز العَاذِبُ جَمْع آن عُذُبٌ نیز به همین معنی است. همچنین العَاذِبُ به معنی کسی است که شب را به صبح می رساند بدون اینکه چیزی بخورد.
العَذْبُ: ممانعت و جلوگیری مانند إِعْذَابِ و تَّعْذِيبِ و می گوییم: عَذَّبَه تَعْذِيباً: [ماضی و مصدر- م] یعنی او را مانع شد و او را از کاری باز داشت و نیز به هر کسی گفته می شود که تو او را از چیزی بازبداری پس او را «اعذاب و تعذیب» کرده ای.
.العَذْبُ : خودداری. گفته می شود: عَذَبه عَنِ الطَّعَامِ یعنی از خوردن خودداری کرد یا خوردن را ترک کرد. اعذاب و استعذاب هم به همین معنی است. گفته می شود: أَعْذَبَه عَنِ الطَّعَامِ یعنی او را از غذا خوردن بازداشت (نگذاشت او چیزی بخورد). اسْتَعْذَبَ عَنِ الشَّيْءِ : از آن چیز خلاصی یافت و کار آن را تمام کرد. عَذَبَ عَن الشَّيْءِ وأَعْذَبَ واسْتَعْذَبَ: همه شان یعنی: خودداری کرد و سربرتافت یا پرهیز کرد. أَعْذَبَه عَنْه: یعنی او را از آن چیز مانع شد یا بازداشت.
گفته می شود: أَعْذِب نَفْسَكَ عَنْ كَذَا یعنی خودت را از آن چیز یا از آن کار دور کن و باز بدار. در حدیثی از حضرت علی علیه السلام [به نقل از پیغمبر - م] آمده که آن حضرت موقع راه انداختن و بدرقۀ سپاهیان برای یکی از جنگها گفت: از به یادآوردن زنان خودداری کنید زیرا این کار، شما را می شکند و از جنگیدن بازمی دارد یعنی نگذارید نفسهایتان زنان را به یاد بیاورند و دلها را به آنان مشغول کنند. اساسا از هرچیزی که منع کردی از همان "عذب" کرده ای پس عذب به معنی منع و بازداشتن است.
أَعْذَبَ هم فعل لازم و هم فعل متعدی است (یعنی بر هر دو معنی خودداری کرد و جلوگیری کرد). در کتاب التَّهْذِيبِ آمده است: أَعْذَبَ عَنِ الشَّيْءِ: از آن چیز خودداری کرد.
أَعْذَبَ غَيْرَه : جلوی دیگری را گرفت. پس دیدیم که أَعْذَبَ هم لازم و هم متعدی به کار می رود. پس لازم و واقع شده است مانند أَمْلَقَ یعنی فقیر شد وأَمْلَقَ غَيْرَه یعنی دیگری را فقیر کرد. و در کتاب اساس اللغة آمده است: گفته می شود: أَعْذَبَ عَن الشَّيْءِ واسْتَعْذَبَ : یعنی از چیزی خودداری یا پرهیز کرد . و گفته می شود: أَعْذِبُوا عَنِ الآمَالِ أَشَدَّ الإِعْذَابِ فإِنَّهَا تُورِثُ الغَفْلَة وتُعْقِبُ الحَسْرَة یعنی از آرزوها به شدت پرهیز کنید زیرا آنها موجب غفلت شده و زیان و خسارت به دنبال می آوردند.
يَعْذِبُ مانند يَضْرِب در مضارع (زمان حال) همه صیغه های ذکر شده می آید به جز عَذَبَ المَاءُ والطَّعَامُ (آب یا خوراک گوارا شد) که مضارع آن می شود: يَعْذُب با ضم ذال (گوارا می شود) . عَذَابُ با فتحۀ حروف اول و دوم به معنی كف سفید است که روی آب ایجاد می شود یا مایع سفیدی است که به دنبال زایش از رحم بیرون می آید. العَذَبُ : درختی است که نازک یا کوبیده (پوسته اش پاره پاره) شده است. ابو حنیفه در این معنی شعری سروده که می گوید:
مُنْهَتِكُ الشَّعْرَانِ نُضَّاخُ العَذَبْ العَذَبُ مآلي بالمَدِّ النَّوَائِح كالمَعَاذب
ترجمۀ شعر: با گیسوان شکافته (دو بافته) که گوارایی اش فوران می کند
در چشم اندازم است که همچون زنان شیون کنی باشم درون جامه های پاره پاره شده.
در مصراع آخری آورده المعاذب که آن جمع العَذَبَة برخلاف قاعده معمولی جمع می باشد که ابو عمرو گفته است.
همچنین العَذَبُ: نخی است که ترازو را با آن بلند می کنند. و نیز العَذَبُ: انتها و آخر هر چیزی است. عَذَبُ البَعیر: ابن سیده گفته است که عَذَبُ البَعیر به معنی انتهای آلت تناسلی شتر است. دیگران گفته اند که عَذَبُ البَعیر یعنی انتهای نازک ساق پاهای جلوی شتر. العَذَبُ : پوستی که از قسمت بالای پشت و عقب کیف (ساک چرمی مسافر) آویزان است. عَذَبُ الرُّمْح (عَذَب نیزه): یک تکه پارچه ای است که بر سر نیزه می پیچند. از جمله گفته می شود: خَفَقَتْ عَلَى رَأْسِه العَذَبُ = در بالای سرش پارچۀ سرنیزه به اهتزاز آمد، چنانکه در کتاب اساس اللغة آمده است. َ عَذَبُ النَّعلِ: بند بلند (دراز) کفش (نعلین). عَذَبُ العِمَامَة: دنبالۀ عمامه که بین شانه های فرد آویزان باشد. عَذَبُ السُّوْطِ : بند شلاق یا نخ انتهای آن برای آویزان کردنش. عَذَبُ اللِّسَانِ: نوک نازک زبان. والعَذَبُ : اطراف یا اضلاع تکه چرمی که برای بستن یا تثبیت اشیاء در جای خودشان به کار می رود. جمع عَذَب می شود: العَذَبَاتُ . ذو الرُّمَّة گفته است:
غُضْفٌ مُهَرَّتَهُ الأَشْدَاقِ ضَارِيَةٌ مِثْلُ السَّرَاحِينِ في أَعْنَاقِهَا العَذَبُ
ترجمۀ شعر:
نوک گوشهایش آویزان است با لپهایی (گونه هایی) شکاف برداشته همانند گرگهایی که در گردنهایشان تکه پوستی بسته شده است.
که العَذَبُ در این شعر به معنی تکه پوست با اطراف و ابعاد مشخصی است. وَعَذَّبْتُ السَّوْطَ = شلاق را تعذیب کردم یعنی شلاق را از بندش آویزان کردم. اسم مفعولش می شود: مُعَذَّبٌ (با کسر دال) یعنی شلاقی که دارای بند برای آویزان کردن می باشد. در اساس اللغة آمده است که: عذَّب سَوْطَه وهَدَّبَه یعنی شلاقش را بند نهاد و آن را آویزان کرد. والعَذَبُ مِنَ الشَّجَرِ
عَذَب درخت یعنی بندی که درخت را به دیوار می بندد تا نیفتد. در اساس اللغة آمده است: غُصْنُه الوَاحِدَة = عَذَب به معنی یک شاخۀ درخت هم آمده است. واسْتَعْذَبَ الرَّجُلُ مَاءَه: شخص آب را با اشتیاق واشتها آشامید. یعنی وقت آب را خورد گفت: عجب چسبید!! واسْتَعْذَبَه : آب را گوارا شمرد یعنی گفت عجب آب گوارایی بود!. واسْتَعْذَبَه : آب را با میل و اشتیاق نوشید. واسْتَعْذبَ لأَهْلِه: برای خانواده اش آب گوارا خواست. يَسْتَعْذِب لِفُلاَنٍ مِنَ بِئْرِ كَذَا: برای فلان کس از آن چاه آب گوارا می دهد. او را از آب آن چاه سیراب کرد.
در حدیث آمده است که يُسْتَعْذَب لَه المَاءُ مِنْ بُيُوتِ السُّقْيَا یعنی برای پیغمبر آب گوارا از خانه های ویژۀ سقایت (آب دادن) تهیه و آورده می شد. ماء عذب: آب گوارا آب پاک و صاف است که شور نیست (نمک ندارد). در حدیث ابو تیهان آمده است که پیغمبر خَرَجَ يَسْتَعْذِبُ المَاءَ (بیرون آمد و آب گوارا خواست = بیرون آمد در حالیکه آب گوارا می خواست).
والعَذُوبُ والعَاذِبُ : کسی است که بین او و آسمان سُتری (پرده ای) نیست، و در نسخه ای دیگر سُترة آمده که آن را ابن السید در کتاب الفرق آورده است. الجعدی گفته است: آن (کلمه العَذُوبُ والعَاذِبُ) توصیف گاوی است وحشی که تنها شده و چیزی نچشیده است (نخورده است).
برای آسمان عَذُوب شد یعنی مثل ستارۀ سُهیل شد که در میان ستارگان تنها می شود و گفته می شود: شاهد العاذب (شاهد تنها) که برای معنی آن نگاه کنید به کتاب لغت الفرق.
والعذْبَةُ با فتحه و العَذَبَةُ با دو فتحۀ پیاپی و العَذِبَةُ با کسرۀ حرف دوم سه صورت یا سه وجه تلفظ این کلمه در کتاب لغت لِسَانِ العَرَب است و از ابن الاعرابی وجه نخست نقل شده است. او گفته است: العذْبَةُ گیاهان تیره و کدر مانند خزه هستند که روی آب جمع می شوند. همچنین گفته شده: همان خود خزه است و لایه هایی که روی آب راکد را می گیرند. در این معنی گفته می شود: مَاءٌ عَذِبٌ بر زون كَتِف یعنی آب دارای خزه و آبی راکد که رویش پر از كف سفید و خزه است. ابن سیده گفته است: به نظر من این معنی نسبی است ومن از این ریشه یعنی در این معنی فعلی نیافتم.
وأَعْذَبَه أَي الحَوْضَ: آن را یعنی حوض را عذب کرد یعنی خزه ها و کفها و آشغالهایش را از حوض جدا کرد و حوض را از آن خزه ها و آشغالها تمیز و صاف کرد. امر آن می شود: أَعْذِبْ حَوْضَك یعنی حوض خودت را تمیز کن یعنی آشغالها و خزه های روی آبش را بروب و بیرون بیاور. وگفته می شود: اضْرِبْ عَذَبَةَ الحَوْضِ حَتَّى يَظْهَرَ المَاءُ: یعنی خزه ها و کثافتهای روی آب را کنار بزن تا آب رو بیاید یا آب ظاهر شود.
أَعْذَبَ القَوْمُ: آب آن قوم یا قبیله صاف و گوارا شد.
والعَذِبَةُ با کسر ذال به نقل از اللحیانی قسمت فاسد غذا است که دور انداخته می شود. العَذِبَة والعَذْبَةُ هر دو تلفظ: القَذَاةُ مادۀ سفید یا چرک سفید گوشۀ چشم و نیز گفته شده که آن عبارت از کف سفید مخلوط خس و خاشاک روی آب است. و گفته می شود: مَاءٌ لا عَذِبَةَ فِيهِ = یعنی آبی که کنارش چراگاه و مرتعی وجود ندارد و دامهایی هم در اطرافش نمی چرند. وكُلُّ غُصْنٍ عَذَبةٌ وعَذِبَةٌ و هر شاخۀ درخت که تک افتاده باشد. العَذِبَةُ : شیر گاو یا گوسفند یا بز یا شتر که فراوان باشد. و در جای دیگر آمده است که آن به معنی مال و دارایی فراوان است. و نیز به معنی یکی از دو بند سر شلاق می باشد.
گفته می شود فلانی شیفتۀ دو اعذب است یعنی شیفتۀ خوراک و نکاح (زن) یا شیفتۀ صبحانه و شام است. در اساس اللغة آمده است: يعني شيفتۀ کف روی عسل یا شیرینی و شراب است. ابن منظور گفته است: برای اینکه آن دو یعنی شیرینی و شراب گوارا هستند. العَذَابُ: زهر چشم گرفتن و مجازات. خداوند می فرماید: الَّذِي أُخِذُوا بِهِ الجُوعُ (آنچه به آن مجازات شدند گرسنگی بود) [چنین آیه ای در قرآن نیست شاید حدیث قدسی منظورش است – م].
شیخ ما به نقل از اشتقاق شناسان (اهل لغت و ریشه یابی لغات) گفته است: عَذاب در سخن عرب از عذْب است یعنی بازداشتن و جلوگیری یا منع. مثلا گفته می شود: عَذَبْتُه عَنْه یعنی او را از آن چیز منع کردم. عَذَب عُذُوباً یعنی خودداری کرد خودداری کردنی.

آب شیرین هم عَذْب نامیده شده زیرا از عطش و تشنگی جلوگیری می کند. و علت اینکه مجازات را عَذَاب گفته اند این است که از بازگشت دوبارۀ مجازات شونده به جرم ارتکابی جلوگیری می کند و نیز دیگران را از ارتکاب جرمی مانند آن منع می کند یعنی موجب می شود که دیگران آن جرم را مرتکب نشوند.
من (مؤلف) می گویم: عَذْب همچنین به معنی سخنی زیبا و خوب است که جمع آن أَعْذِبَةٌ می باشد و این سخن و نظر الزَّجَّاجِ است و نظر مؤلف در باب حروف ن هـ ز خواهد آمد که عَذَابَ به طور کلی جمع بسته نمی شود و برخی گفته اند که جمع آن به این صورت قیاسی است (طبق قاعدۀ معمول) مانند طعام که جمعش می شود اطعمة جمع عذاب هم می شود اعذبة ولی این جمع عذاب شنیده نشده است بلکه این یک نظر ظاهری است زیرا طعام در اصل مصدر است که اسم شده است برای چیزی که خورده می شود در حالیکه عذاب اینگونه نیست. شیخ ما این گونه گفته است.
من (مؤلف) می گویم: وقتی عذاب اسمی برای آن کاری است که با آن مجازات می شود مانند گرسنگی بر پایۀ آنچه پیش از این از الزجّاج نقل کردیم پس مانعی نیست که به صورت أَعْذِبَة جمع بسته شود، پس روی این باید تأمل کرد.
الزَّجَّاجُ در مورد این سخن خداوند متعال که می فرماید: « یُضَاعَفْ لَهَا العَذَابُ ضِعْفَيْنِ» (عذاب آن زن دو برابر می شود) به نقل از أَبُو عُبَيْدَة :گفته است: تُعَذَّبُ ثَلاَثَةَ أَعْذِبَةٍ یعنی سه بار یا سه گونه مجازات می شود. ابْنُ سِيدَه گفته است: نمی دانم که آیا این متن سخن ابو عبیده است یا الزجّاج که آن را به کار برده است. از عذاب به معنی مجازات فقط در باب تفعیل از میان بابهای مزید فیه به کار رفته است عَذَّبَه تَعْذِيباً (ماضی یا گذشتۀ آن می شود: عَذَّبَ ومصدرش می شود: تَعذیب. یعنی عذاب دادن و مجازات کردن تنها در یک باب مزید فیه به کار رفته است (باب تفعیل = تعذیب) . ابن منظور گفته است: شاعر تعذیب را در آنچه حسی ندارد به صورت استعاره به کار برده و گفته است:
لَيْسَتْ بِسَودَاءَ مِن مَيْثَاءَ مُظْلِمَةٍ ولم تُعَذَّبْ بإِدْنَاءٍ مِنَ النَّار
ترجمه شعر:
آن زن نگران و افسرده نیست از زمینی نرم (باتلاقی) و تاریک
او با هیچ موردی از نزدیک کردن آتش به او، عذاب و مجازات نشده است
[اشارۀ شاعر به درد و عذابی است که در سفر یا جنگ و اسارت متحمل شده و به زنش طعنه می زند که آنها را نچشیده است = م].
در حدیث است که مرده با گریۀ خانواده اش برای او، مجازات می شود. [این حدیث را عمر نقل کرده ولی عایشه آن را تکذیب کرده که پیغمبر اینگونه نگفته است بلکه آن را در مورد گریه بر کافر گفته است نه مسلمان زیرا طبق قرآن هیچکس مسئول عمل دیگری نیست و به علت کار کسی دیگر مجازات نمی شود – از جامع الاصول ابن اثیر– م]. ابن اثیر گفته است این حدیث مشکوک و دارای شبهه (اشتباه) می باشد زیرا که عربها به خانواده شان وصیت می کردند که بر آنها بگریند و شیون کنند و در محله ها مراسم ختم برگزار کنند و این امر از سنتها و محلهایشان که با آنها بزرگ شده بودند معروف بود و الا مرده تنها به علت کارهای قبلی خودش مجازات می شود (نه به علت گریۀ کسی دیگر بر او). ابن بُزُرْج گفته است: عَذَّبْتُه عَذَابَ عِذَبِينَ وأَصَابَه مِنِّي عَذَابُ عِذَبِينَ: یعنی من او را بطور مداوم و مستمر مجازات کردم و بر او از من مجازات مداوم و مستمر وارد شد. عِذَبِينَ بر وزن بِلَغِينَ با کسر حرف اول و فتح حرف دوم و کسر حرف سوم [با یای جمع است نه مثنی، مانند سنین یعنی سالها - م]. همچنین گفته می شود: أَصَابَه مِنّي العِذَبُونَ: یعنی از من عذاب و مجازات مستمر بر او وارد شد [منظورش این است که عذبین و عذبون هر دو به کار رفته یعنی هم با اعراب حرفی نصب و جر و هم با اعراب حرفی رفع – م].
العَذَّابُ بر زون كَتَّان [یا بر وزن قصّاب]: نام اسب البَدَّاء بْنِ قَيْس [از اصحاب پیغمبر اسلام - م] در یکی از نسخه ها البرّاء با راء نوشته شده که همان اولی (با دال) درست است. والعُذَيْبُ والعُذَيْبَةُ مصغّر هستند و نام دو رودخانۀ کوچک نزدیک شهر يَنْبُع [یک شهر ساحلی عربستان سعودی در کرانۀ دریای سرخ - م] می باشند. الأَزْهَرِيّ گفته است: العُذَيْبُ:
آب معروفی بین القَادِسِيَّة و مُغِيثَةَ است. و نیز در حدیث العُذَيْب ذکر شده که یک آب (رودخانه) متعلق به بنی تمیم بر سر راه کوفه می باشد که با تصغیر کلمۀ العَذْبِ نامگذاری شده و گفته شده که علت این نامگذاری این است که آن در انتهای سرزمین عرب از کلمۀ العَذَبة است که به معنی انتهای چیز است طَرَفُ الشَّيْء. و كُثَيِّر گفته است:
"به جان خودم اگر ام حکیم کوچ بکند و سایه اش را از چادرهای العُذَيْبِ ببرد". ابْنُ جِنِّي گفته است: منظورش العُذَيْبَةَ است که های آن را حذف کرده. عَيْذَاب با فتحۀ اول و فتحۀ ذال در منطقۀ الصعید [واقع در مصر – م] است و صحرا به آن نسبت داده شده و در آنجا سید قطب الربّانی امام ابو الحسن الشاذِلی (قدِّس سرُّه) دفن شده است.
العَذْبُ : درختی است قبلا هم در العَذَب با فتحه دو حرف اول گفته شده و این دو کلمه یکی هستند و به منزلۀ همان تکرار قبلی است. ابو حنیفه در کتاب النبات آن را با فتحۀ دو حرف اول قید کرده است.
العَذَابَة بر وزن سَحَابَة همان العَدَابَةُ می باشد که به معنی رحم (زهدان) است. آن را أَبُو الهَيْثَمِ روایت کرده و آن بیت پیشین را که نقل کردیم سروده که آنجا با دال (بدون نقطه) آورده است. در کتاب لغت الصَّحَاح: العُذَبِيُّ با ذال به معنی شخص دارای اخلاق نیکو می باشد و او بیتی را که پیش از این آورده ایم سروده و این کلمه در آنجا با دال (بدون نقطه) یعنی العُدَبِيِّ وارد شده است. و در التَّهْذِيبِ در ترجمۀ عَدَبَ این حرف دال بی نقطه است و گفته: همان العُذَبِيّ با ذال است که آن را این گونه نوشته و پیش از این به آن اشاره شد.. و العَذْبَةُ با فتح حرف اول و سکون حرف دوم: درختی است که شترها را می کشد یعنی اگر شتر از آن بخورد می میرد. البُعْرَانَ با ضم حرف اول جمع بَعِير (شتر) است. این را الصاغانی نقل کرده است. و نیز نام دارویی معروف است.
ذَاتُ العَذْبَةِ وعَاذِبٌ : نام یک محل دیگری است. النَّابِغَةُ الجَعْدِيُّ :گفته است:
تأَبَّدَ مِنْ لَيْلَى رُماحٌ فَعَاذِبُ فأَقْفَرَ مِمَّن حَلَّهُنَّ التَّنَاضِبُ
[ترجمۀ شعر:]رماح و عاذب (اسامی دو محل) از لیلی (با لیلا) جاودانه شدند
شهرهایی که نعمتهایشان بوسیلۀ آنانیکه واردشان شده اند ته کشیده و تمام شده اند
در لسان العرب هم اینگونه وارد شده.
الاعْتِذَابُ: یعنی اینکه دنباله های عمامه را باز و رها کنی بطوریکه آنها از پشت عمامه تکان بخورند و آن دو دنباله دو طرف یعنی دو نوک عمامه هستند. این را الصاغانی نقل کرده است.
والعَذَبَات با فتح اول و دوم: طرفها یا اضلاع بندهای چرمین هستند. و گفته می شود: الحَقُّ عَلَى عَذَبَاتِ أَلْسِنَتِهم یعنی حق (حقیقت) روی نوک زبانهایشان است که اینجا عَذَبَاتِ جَمْعُ عَذَبَة می باشد. وعَذَبَاتُ الناقةِ : پاهای شتر ماده . و نیز عَذَبَاتِ نام اسب يَزِيدَ بْنِ سُبَيْع [از یاران –صحابۀ – پیغمبر و از انصار]می باشد. يَوْمُ العَذَبَاتِ: یکی از روزهای عربها .
در اساس اللغه آمده است: فلان لا يَشْرَب المُعَذَّبَةَ یعنی فلانکس المُعَذَّبَةَ که نوعی شراب مخلوط است نمی خورد. شیخ ما اینجا بر مؤلف حاشیه زده است که: گفته می شود: اعذَوْذَبَ المَاءُ بر وزن احْلَوْلَى (شیرین شد) وقتی می گویند که آب گوارا شده باشد. این را گروهی گفته و گروهی هم مانند مؤلف جا انداخته اند. من (مؤلف) می گویم : آن کلمه به آن معنی در سخنی از حضرت علی علیه السلام در نکوهش دنیا آمده است که می گوید: اعْذَوْذَبَ جَانِب مِنْهَا واحْلَوْلَى یعنی قسمتی از دنیا گوارا شد و شیرین شد. ابْنُ مَنْظُور گفته است: آن دو کلمه هر دو از باب افْعُوْعَلَ و از العُذُوبَةِ والحَلاَوَة ساخته شده اند و آن باب یا وزن از صیغه های مبالغه می باشند و این را پیشوایان بسیاری از پیشوایان لغت گفته اند. اللَّبلِيُّ هم آن را با صیغه های مشابه آن در کتاب خود به نام بُغْيَةِ الآمال آورده است ولی نمی دانم منظورش از جماهیر (جمع جمهور) [در آن نوشته اش - م] چیست؟. از جمله موارد حاشیه زده شده بر نوشتۀ مؤلف مورد زیر می باشد: امرَأَةٌ مِعْذَابُ الرِّيقِ: زنی سرشار از شیرینی و حلاوت. أَبُو زُبَيْد با این کلمه (شعر زیر را) گفته است:
إِذَا تَطَيَّبْت بَعْدَ النَّوْم عِلَّتَها نَبَّهْتَ طَيِّبَةَ العِلاَّت مِعْذَابَا
[ترجمۀ شعر]:
وقتي بعد از خواب عیب آن زن را خوب جلوه دادی
و عیبها را برای او به عنوان خوبیهایش برشمردی او برایت سرشار از شیرینی می شود
همچنین گفته می شود: إِنَّه لَعَذْبُ اللِّسَان = او دارای زبانی گوارا (شیوا) است. از اللِّحْيَانِيّ نقل شده که گفته: در این عبارت شیوایی سخن به آب گوارا تشبیه شده و گفته می شود: به آبی گذر کردم که عَذِبَةٌ بر وزن فَرِحَة نداشت یعنی چرنده هایی و چراگاه و مرتعی در نزدیکی آن نبود.
أَبُو عَذَبَة با فتح حرفهای اول و دوم نام یک تابعی است [کسی که از اصحاب اولیه پیغمبر حدیث نقل کرده –م] که او از عمرو و شُريح بن عُبيد نیز از او حدیث نقل کرده است.