تحلیلی در مورد صادرات رسمی بنزین به قیمت۵۰۰ تومان برای هر لیتر و فروش ۳٠٠٠ تومانی آن در ایران

Benzin-Keyfiat-jpg اقتصاد آنلاین – اکرم شعبانی: جلیل سالاری، مدیرعامل شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده‌های نفتی ایران اخیرا در گفتگویی از صادرات بنزین ایران به قیمت یک سوم نرخ بنزین سهمیه‌ ای در ایام کرونا خبر داده است. موضوعی که حاشیه های زیادی به دنبال داشت و انتقادهای زیادی به مدیریت نفتی دولت قبل در دوره شیوع کرونا مطرح شد.
 
سالاری در این گفتگو به این موضوع اشاره کرده که در دوران شیوع کرونا در دولت دوازدهم و در سال ۹۹، زمانی که مردم بنزین آزاد را به قیمت ۳ هزار تومان خریداری می‌ کردند، در مقاطعی صادرات بنزین به قیمت فقط ۵۰۰ تومان در هر لیتر انجام می‌ شد. سالاری در این گفتگو به نبود مخازن ذخیره نفتی به عنوان یکی از دلایل فروش بنزین با این قیمت پایین اشاره کرده و به نبود سرمایه‌ گذاری در این زمینه هم انتقاد کرده است.
 
اگرچه اعلام این خبر از زبان مدیرعامل شرکت ملی پالایش و پخش، انتقاداتی را به دولت دوازدهم وارد آورد و در ادامه هم بعضی اساساً خبر صادرات بنزین ۵۰۰ تومانی را تکذیب کردند، اما در هر صورت اشاره به نکاتی در این باره لازم به نظر می‌ر سد:
 
۱. اگرچه وجود مخازن ذخیره نفت و بنزین در یک اقتصاد نفتی ضروری است، اما با توجه به یارانه های عظیم انرژی، کشور در عمده سال ها کمبود عرضه فراورده های نفتی داشته و اساساً مازادی وجود نداشته که ذخیره و مخازن ذخیره هم موضوعیت داشته باشد. 
 
۲. شیوع و همه‌ گیری کرونا و تأثیر آن بر کل اقتصاد جهان، نه تنها از سوی دولت دوازدهم بلکه از سوی هیچ کدام از کشورهای جهان و حتی اقتصادهای پیشرفته، امری قابل پیش‌ بینی نبوده است. یقینا نمی توانیم دولت های قبلی را ملامت کنیم که باید شرایطی را فراهم می کردند که در صورت وقوع اتفاقات این چنینی، کشور با مشکل مواجه نشود. چرا که اساساً با توجه به احتمال اندک وقوع چنین رخدادهایی، سرمایه گذاری برای مدیریت چنین شرایطی به لحاظ اقتصادی نیز بهینه نخواهد بود. 
 
۳. اما یقیناً عملکرد کشور از نظر سرمایه گذاری در سال های گذشته مطلوب نبوده است. نبود مخازن ذخیره نفت نیز به عدم سرمایه‌ گذاری در این حوزه بازمی‌ گردد، سرمایه‌ گذاری در حوزه‌ های مختلف، زمانی برای سرمایه‌ گذار جذابیت دارد که پس از مدتی بازدهی محسوسی داشته باشد. در شرایطی که در اقتصاد دستوری کنونی، زیر و زبر کالاها و خدمات با دستور دولتی تعیین می‌ شوند، سرمایه‌ گذار خصوصی هیچ اطمینانی به بازگشت سرمایۀ خود ندارد و اساسا جذابیتی در سرمایه‌ گذاری، بخصوص در حوزۀ نفت که قیمت‌ های داخلی مستقل از تحولات جهانی در شرایط مختلف ثابت هستند، وجود ندارد.
 
در چنین شرایطی سرمایه‌ گذاری دولتی هم نیاز به منابعی برای تأمین سرمایه دارد، اما در شرایط کنونی و تا زمانی که بخش اعظم منابع، صرف پرداخت یارانه‌ های غیرضروری در حوزه‌ های مختلف می‌ شوند، این سرمایه گذاری عملًا انجام پذیر نیست.
 
۴. همزمان اشاره به این نکته ضروری است که هزینه‌ های بالای حفظ نفت در مخازن، منجر به عرضۀ این کالای استراتژیک در دوران شیوع کرونا و در اوج کاهش عرضه، موجب به صفر رسیدن قیمت نفت در برهه‌ ای از سال ۲۰۲۰ شد. 
 
به غیر از هزینه‌ بر بودن ذخیرۀ طولانی مدت نفت، اشاره به این نکته هم لازم است که توقف استخراج نفت با توجه به آسیبی که به تجهیزات می‌ رسد، امری شدنی و منطقی به نظر نمی‌ رسد و مجموع این شرایط منجر به ادامه روند استخراج نفت– هر چند با فاصله کاهشی محسوسی نسبت به شرایط عادی – در آغاز همه‌ گیری شد و با توجه به نبود تقاضای نفت در شرایط قرنطینه سراسری کشورها، قیمت نفت حتی به صفر رسید. 
 
صادرات بنزین ۵۰۰ تومانی بر اساس گفته‌ های مدیرعامل شرکت ملی پالایش و پخش، احتمالاً در همین برهه اتفاق افتاده است، یعنی زمانی که بنزین ایران به قیمت ۵۰۰ تومان در هر لیتر صادر می‌ شد و اساساً قیمت نفت و فرآورده‌ های نفتی به شکل محسوسی چشم انداز منفی داشت و بنابراین مطالبی که در رابطه با قیمت پایین تر بنزین صادراتی نسبت به نفت گفته می شود، نتیجۀ سیاستی خاصی نخواهد داشت.
 
ایراد وارد شده به این صادرات از سوی برخی این بوده که چرا زمانی که در داخل ایران بنزین آزاد به قیمت ۳ هزار تومان به فروش می‌ رسید، صادرات بنزین با قیمت یک ششم قیمت داخلی انجام می‌ گرفته است؟ پاسخ به این سؤال را باید در قیمت‌ گذاری دستوری در اقتصاد ایران جستجو کرد که باعث شده در برخی از دوره ها قیمت بنزین بسیار پایین تر از قیمت های جهانی باشد. این سیاست در دورۀ زمانی کرونا هم باعث شده بود، قیمت بنزین مستقل از تحولات بین المللی، در همان عددی باشد که قبل از کرونا بود و این مثال بسیار خوبی از اشتباه بودن چنین رویکردی به قیمت ها و تعیین آن توسط دولت هاست. آثار اختصاص یارانۀ سنگین بنزین و تعیین دستوری قیمت آن که همواره از سوی تحلیل‌ گران و اقتصاد دانان مورد مذمت قرار گرفته است، در این شرایط به خوبی قابل مشاهده است. قیمت‌ های ثابت نفت و فرآورده‌ های آن، در هیچ شرایطی تناسبی با قیمت‌ های جهانی ندارد و اگرچه در خارج از کشور قیمت بیش از ۵۰۰ تومان برای بنزین پرداخت نمی‌ شد، اما در اقتصاد دستوری ایران، مصرف کنندگان در هر شرایطی بنزین آزاد را به قیمت ۳ هزار تومان خریداری کرده‌ اند. 
 
در پایان اشاره به این نکته ضروری است که در شرایطی که نفت خام با قیمت حدود ۱۲ دلار در هر بشکه در سراسر دنیا به فروش می‌رسید و همچنان حفظ بازارهای صادراتی برای صادرکنندگان علیرغم کاهش تقاض،ا ضروری بوده است، فروش بنزین برای اقتصاد ایران که بخش اعظم ارزآوری و منابع یارانه های معیشتی– در دوره ای که صادرات نفت با تحریمهای شدید روبرو بود- را به عهده داشت، به قیمت ۵۰۰ تومان در هر لیتر (حتی در صورت صحت) امری غیرقابل اجتناب بوده است.