مغولیت مدرن/ نابود سازی ارزش‌ های انسانی و اخلاقی کل جامعه با ابزار تورم، از محسن رنانی

ranani mohsen یک: مغولان عصر جاهلیت، ساختمانها را تخریب کردند و تن‌ها را به خاک و خون کشیدند اما به تدریج که حاکم شدند و امنیت برقرار شد، دست از خشونت برداشتند و متمدن شدند. نخست مسلمان شدند و سپس زبان فارسی آموختند، آنگاه به ترویج فرهنگ و معماری و اقتصاد پرداختند، نخستین پول کاغذی (چائو) را در ایران منتشر کردند و حتی خودشان به زبان فارسی شعر گفتند. امروز بخشی از ارجمندترین آثار هنری ومعماری ایران به عصر مغول ‏تعلق دارد. در این آمدورفتِ مغولان، دین و اخلاق مردم دست نخورده ماند و حتی مایه انسجام و تقویت همبستگی جامعه ایران شد.
 
مغولانِ مدرن اما کار دیگری می‌ کنند؛ آنان ساختمان تخریب نمی‌ کنند و رسماً عامه مردم را نمی‌ کشند، حتی ساختمان و صنعت هم می‌ سازند؛ اما آرام‌ آرام و در طول زمانی بسیار طولانی، با ابزاری نَرم به نام تورم، نه تنها فقرا را که توان دفاع از خود ندارند، به فلاکت می‌ کشانند، بلکه ارزش‌ های انسانی و اخلاقی کل جامعه را نیز نابود می کنند. آنگاه جامعه‌ ای که اخلاق و ارزش‌ های انسانی و ایمانی نداشته باشد و بخش بزرگی از آن هم فقیر و به حاشیه رانده شده باشد، در چرخه‌ ای از تخریب درون نسلی و بین نسلی خود به‌ خود نابود خواهد شد.
 
دو: پول، استانداردِ استانداردهاست. اگر این استاندارد هر روز تغییر کند، تمام استانداردهای زندگی اجتماعی را تخریب می‌ کند. تصورش را بکنید که هر روز که از خانه بیرون می‌ آییم، ببینیم دیشب مغازه‌ داران سنگ‌ های ترازوهای خود را کمی تراشیده‌ اند و سنگ‌ ها سبک‌ تر شده اند، این رفتار چه بلایی بر سر اخلاق و اقتصاد خواهد آورد؟ نخستین اثر آن بی‌ اعتمادی و بی‌ اعتبار شدن قول‌ و‌ قرارها و مبادلات (کاهش سرمایه اجتماعی) است و دومین اثر آن نیز پیش‌بینی ناپذیری آینده و بی‌ ثباتی افق برای فعالیت‌ های اقتصادی (نااطمینانی) خواهد بود. حضرت کینز (یکی از انگشت‌ شمار مراجع عظام تقلید جهانی در حوزه اقتصاد) فرموده ‌است برای نابودی زیربنای فرهنگ و اخلاق یک جامعه، هیچ کاری بهتر از ایجاد تورم مداوم نیست. (بحث بیشتر دراین‌ باره را در مقاله «پیامدهای اخلاقی تورم»/ ۱۳۸۹ ارائه‌ کرده‌ ام. در اینجا بخوانید:
 
 
از زمان خلقت حضرت آدم تاکنون،‌ تنها دو کشور، یکی شیلی و دیگری جمهوری اسلامی رکورددار طولانی ترین دوره (بیش از ۴۰ سال) تورم دو رقمی تاریخ هستند. پینوشه را نهضت‌ های مردمی به زیر نکشید، تورم‌ های سنگین هر ساله و اقتصاد ورشکسته شیلی مجبورش کرد که تسلیم شود. در ایران اما چهار دهه تورم دو رقمی، فقط حکومت و اقتصاد را به ورطه ورشکستگی نینداخته است، بلکه تورم بالا و مستمر، به عنوان مهمترین دستاورد ملموس حکومت دینی، اخلاق و ایمان مردم را نیز به یغما برده است.
 
سه: شاید یکی از بهترین تحلیل‌ های ممکن برای معرفی مغولیت مدرن، تحلیل همکار ارجمند من، دکتر عبدالحسین ساسان است که در مراسم نکوداشت خود در اردیبهشت ۱۳۹۷ ارائه کرده است (این تحلیل را در فایل صوتی زیر این نوشتار بشنوید). ‌اما من به بحث دکتر ساسان این نکته را اضافه می‌ کنم که یکی از عللی که حکومت ایران چهار دهه است نتوانسته تورم را مهار کند، اخراج و خروج مستمر نخبگان علمی، فکری و مدنی از حکومت و حتی بستن راه های استفاده از آنها در حوزه‌ های کارشناسی بوده است. همین دکتر ساسان که به تنهایی یک کلاس متحرک است و در هیچ دیداری و حتی گفتگوی ساده‌ ای نبوده است که خود من نکته تازه‌ ای از او نیاموخته باشم، وقتی در اوج پختگی علمی و عقلی بود، در دوران حکومت محمود سوم، به بازنشستگی ناخواسته و زودهنگام مفتخرش کردند. همان دورانی‌که آغاز غنای علمی و اوج فرهیختگی او بود و می‌ توانست سرمایه‌ نمادینی برای استادان جوان و سرمایه علمی و اجتماعی برای دانشگاه اصفهان و منبع امید و انرژی برای دانشجویانی باشد که باید نَفَس استادان بزرگ و فرهیخته به آنها بخورد تا به مقام خردمندی برسند.
 
چهار: سیاست‌ های کلی برنامه هفتم توسعه کشور همین ماه ابلاغ شد. در این سیاست‌ها، هدف گذاری شده است که طی ۵ سال نرخ تورم، تک رقمی شود و نرخ رشد اقتصادی به ۸ درصد برسد. ادعا می کنم که از این پس جمهوری اسلامی با ساختار موجود و بدون آنکه دست به افق‌ گشایی بزند، هرگز و هرگز نخواهد توانست به نرخ تورم تک رقمی و رشد ۸ درصدی دست یابد. ببینید، این ادعای خیلی بزرگی است و می‌ تواند تمام آبروی علمی و دانشگاهی مرا به مخاطره اندازد. اما این ادعا را با قاطعیت تکرار می‌ کنم. برای این پیش‌ بینی هم نیازی به کمک گرفتن از تحلیل‌ های پیچیده اقتصادی نمی‌ بینم. فقط با نگاه به دو شاخص ساده سیستمی می‌ توان این نتیجه را گرفت. جمهوری اسلامی در بیست سال اخیر، روز‌ به‌ روز و به طور منظم، «درجه انعطاف‌ پذیری» و «درجه کنترل‌ پذیری» سیستمی‌ اش، کاهش پیدا کرده است. این دو شاخص در هر سیستمی (چه بدن یک انسان، چه یک سازمان و چه یک نظام سیاسی) در بلندمدت و به طور مستمر کاهش پیدا کند، نشانه آن است که آن سیستم پیر شده است و انرژی حیات‌ بخش آن روز‌ به‌ روز با سرعت بیشتری کاهش خواهد یافت و توان تغییر در آن، روز‌ به‌ روز کمتر می‌ شود. چنین سیستمی اول باید پیری خود را درمان کند، بعد تصمیم به جهش‌ های بزرگ بگیرد.
 
شواهد زیادی وجود دارد که نشان می‌ دهد در بیست سال اخیر، ساختار سیاسی موجود، روز‌ به‌ روز کنترل‌ پذیری و انعطاف‌ پذیری‌ اش کاهش یافته است. آخرینش همین برخورد با زلف زنان بود. ببینید سیستمی که غرق در بحران است، با چه سطح عقلانیتی یکباره تصمیم‌ می‌ گیرد، زلف زنان را با مشت آهنین مدیریت کند و این موضوع اصلاً چه اولویتی دارد؟ این تازه‌ ترین نمونۀ کاهش انعطاف‌ پذیری سیستم است. اما در عین حال در همین مسأله ساده، می‌ بینیم سطح کنترل‌ پذیری آن هم چقدر پایین‌ٔ تر آمده است. یعنی با آن اُشتلُم‌ های سنگین و بگیر‌ و ببند های خشن شروع کردند، ولی به دو هفته نکشید که متوجه شدند که نمی‌ شود و نمی‌ توانند مسأله را مدیریت (کنترل) کنند، بعد زمزمه کردند که برباد دادن زلف زنان «تخلف» است، نه «جرم». حالا هم بی سر و صدا موضوع را رها کردند. همین که سیستم پیش از شروع به این مبارزه، متوجه نبود که نمی‌ شود و نمی‌ تواند، یعنی پیر شده است، والسلام. شرح مفصل فرایند پیری زودرس جمهوری اسلامی را می‌ توانید در این سخنرانی بشنوید:
 
 
پنج: معتقدم از این پس، بدون افق گشایی، یعنی بدون تحولات ساختاری در نظام سیاسی و بدون بازسازی اعتبار جهانی از یک سو و اعتماد داخلی از سوی دیگر، امکان رکورد زدن در هیچ زمینه‌ ای برای حکومت وجود ندارد. اگر هم در برخی زمینه‌ های نظامی رکورد زده‌ ایم، که البته زده‌ ایم، به خاطر تزریق بی‌ حساب بودجه‌ های محرمانه بوده است. همان بودجه‌ هایی که حاصل فروش نفت بوده است و باید برای بهبود نظام آموزش و سلامت و تأمین‌ اجتماعی و ...، بکار گرفته می‌ شد. هزینۀ آن رکورد زدن‌ ها، همین‌ بحران‌ هایی است که امروز در حوزه های مختلف اقتصادی و اجتماعی، گریبان ما را گرفته است.
 
پیرمردی را در نظر بگیرید که از آغاز جوانی‌ اش (که بدنش انعطاف‌ پذیری و کنترل‌ پذیری بالاتری داشته) همیشه ادعا کرده است که می‌ خواهد قله دماوند را فتح کند در این مدت نیز ده ها بار تلاش کرده است، اما فقط چند بار قله‌ های کوچک پایین کوه را فتح کرده است. حالا اگر دوباره اعلام کند که در سال‌ های آینده می‌ خواهد قله دماوند را فتح کند، چه کسی باور می‌ کند؟ چه چیزی در ساختار بدنی این پیرمرد عوض شده است؟ آیا جوان‌ تر شده است؟ آیا مفاصلش قوی‌ تر شده است؟ آیا عضلاتش ورزیده‌ تر شده است؟ آیا کوه،‌ هموارتر یا کوتاه‌ تر شده است؟ هیچ. تازه در سال‌ های آینده، او پیرتر و ناتوان تر هم خواهد شد. پیش‌ بینی امکان‌ ناپذیری تحقق آرزوی این پیرمرد، قدرت تحلیلی سطح بالایی نیاز ندارد، عقل سلیم، کافی است.
 
شش: گرچه خیلی دیر شده است، اما هنوز هم امیدی هست، پیشنهاد می‌ کنم اکنون که قوای حکومت یکدست شده‌ اند، پیشنهادهای من در نوشتار سه‌ گانۀ «سلام بر ایران، سلام بر رهبری» را جدی بگیرند: در اینجا ببینید:
 
 
آن پیشنهادها، قطعاً اکنون، راحت‌ تر قابل اجرا هستند. گرچه در این دو سال، توانایی حکومت برای اتخاذ تصمیمات بزرگ، خیلی کاهش یافته است.
 
هفت: من این نوشته‌ زهرآگین را، که کام خودم را نیز تلخ کرده است، از سرِ خیرخواهی برای حکومت منتشر می‌ کنم. جامعۀ ما، دیگر نیازی به روشنگری امثال من ندارد. جامعه خیلی از امثال من جلوتر است، هم در فهم، و هم در توان کنش‌ گری. اما حکومت خیلی نیازمند همفکری است، چون به طور جدی، از «انرژی خرد جمعی» خالی شده است. اما متأسفانه حکومت تمایلی به شنیدن و تعامل ندارد.
 
هشت: جامعۀ ما امید روانشناختی‌ اش بسیار پایین است، اما امید وجودی‌ اش خیلی بالاست. بر عکس، حکومت، امید‌ روانشناختی‌ اش بالاست، اما امید وجودی‌ اش پایین است. برای آگاهی از تفاوت این دو گونه امید، اینجا را ببینید: 
 
 
روشن است که امید روانشناختی خیلی لرزان و ناپایدار است، چون با یک حادثه (یک انتخابات، یک بیانیه، یک خبر، یک تولد، یک مرگ، یک قطعنامه، یک سقوط بورس، یک جهش دلار و ...) به سرعت خلق یا نابود می‌ شود. اما امید وجودی یک ظرفیت پایدار و واقعی است. مثلاً سرمایه‌ گذاری روی توانایی‌ ها و مهارت‌ های کودکان، موجب افزایش ظرفیت امید‌ وجودی در آنان می‌ شود (و این همان نقطۀ اتصال کودکی با توسعه است). آنچه سرنوشت یک فرد یا یک سازمان یا یک نظام سیاسی را مشخص می‌ کند،‌ ظرفیت و قدرت امید وجودی آن است. روشن است که به علت امید ‌وجودی بالا، در هماوردی کنونی بین حکومت و جامعه، جامعه دست بالا را دارد. ای کاش حکومت، پیش از آنکه دیر شود، این لطیفه را دریابد.
 
محسن رنانی / ۲۴ شهریور ۱۴۰۱
 
منبع: تارنمای رسمی محسن رنانی
***
 
لینکِ فایل صوتی سخنان دکتر عبدالحسین ساسان درباره مغولیت مدرن :