Uncategorised

گسترش تا ٨ برابری فقر نسبت به سال ۱۳۹۶/ حدود ۴۲ میلیون نفر زیر خط فقر و خظ فقر مطلق

Faghr-1  ابراهیم رئیسی، رئیس‌ جمهوری ایران، دو هفته به پایان سال ۱۴۰۰ خورشیدی، دستور داد که فقر مطلق در ایران، تا پیش از سال ۱۴۰۱ ریشه‌ کن شود. این دستور و این شکل از برخورد با موضوعِ فقر بی‌ اندازه حاشیه‌ ساز و دست مایه انتقاد و حتی شوخی قرار گرفت.
 
به گزارش تجارت‌ نیوز، رئیسی پس از تحویل سال نو، بار دیگر دستور خود را تکرار کرد و این بار خواستار آن شد که این اتفاق تا پایان سال ۱۴۰۱ بیفتد. اما آیا تلقی‌ ها از فقر مطلق (چه از سوی رئیس‌ جمهوری و چه از سوی منتقدانش) صحیح است؟ آیا واقعاً می‌ توان تا پایان سال ۱۴۰۱ خورشیدی فقر مطلق را در ایران ریشه‌ کن کرد؟
 
از روحانی تا رئیسی:
 
«تا پایان دولت دوازدهم فقر مطلق را در کشور ریشه‌ کن می‌ کنیم.». این جمله‌ ای بود که حسن روحانی، در تابستان سال ۱۳۹۶ و در مراسم تنفیذ خود بر زبان آورد. رئیس‌ جمهورِی وقت ایران، این را هم اضافه کرد که «برای مقابله با فقر باید ثروت تولید کرد، نه اینکه همان فقر را بازتوزیع کرد.».
 
زمانی که حسن روحانی این جمله‌ ها را می‌ گفت، قیمت دلار در ایران حدود ۴۰۰۰ تومان بود. همچنین مطابق تعاریفی که برنامه توسعه سازمان ملل متحد (United Nations Development Programme) از «فقر» و «فقر مطلق» در سطح جهان به دست می‌ داد، جمعیت این دو گروه در ایران بسیار کم بود.
 
بر اساس این تعاریف (که هنوز هم به صورت تقریبی همان هستند که آن روز بودند) درآمد روزانه کمتر از ۱٫۹ دلار آمریکا به ازای هر فرد، برابر با قرارگرفتن فرد در زیر «خط فقر مطلق» (Extreme poverty) قلمداد می‌ شد. (این عدد، آخرین بار در سال ۲۰۱۵ میلادی به‌ روز شده است.).
 
از ۵٫۳ میلیون نفر تا ۴۲ میلیون نفر:
 
به این ترتیب، در تابستان سال ۱۳۹۶ خورشیدی و با نرخ دلار ۴۰۰۰ تومانی، هر شهروند ایرانی که ماهانه کمتر از ۵۷ دلار، یا ماهانه کمتر از ۲۲۸ هزار تومان درآمد داشت، زیر خط «فقر مطلق» زندگی می‌ کرد.
 
همان زمان، «شاخص توسعه جهانی» که توسط بانک جهانی (The World Bank) تهیه شده بود، نشان می‌ داد که حدود ۰٫۰۸ درصد از جمعیت ایران، یا چیزی در حدود ۶۵۰ هزار نفر زیر خط «فقر مطلق» زندگی می‌ کردند.
 
با در نظر گرفتن درآمد روزانه کمتر از ۳٫۱ دلار به ازای هر فرد، که خط «فقر نسبی» را نشان می‌ داد، جمعیت فقرای ایران (در مجموع زیر خط «فقر مطلق» و زیر خط «فقر نسبی») به حدود ۰٫۶۶ درصد از جمعیت کشور می‌ رسید.
 
در واقع، در تابستان سال ۱۳۹۶ خورشیدی، در مجموع حدود ۵٫۳ میلیون نفر در ایران فقیر به حساب می‌ آمدند و وعده دولت روحانی، تنها و تنها این بود که حدود ۶۵۰ هزار نفری را که زیر خط «فقر مطلق» زندگی می‌کردند، تا پایان چهار سال ریاست‌ جمهوری‌ اش، از زیر آن خط بیرون بکشد.
 
اما در دی‌ ماه سال ۱۳۹۶، ناگهان همه‌ چیز به هم ریخت: تظاهراتی اعتراضی نخست در مشهد و بعد هم در سراسر ایران شکل گرفت که از نظر حجم و گستره، تا آن زمان در ایران تجربه نشده بود. در عرض چند روز (به اذعان وزارت کشور در همان زمان) در بیش از ۱۰۰ شهر ایران تظاهرات و شورش‌های شهری شکل گرفت.
 
حسن روحانی در مجلس شورای اسلامیِ وقت گفت که دولت آمریکا (به ریاست‌ جمهوری دونالد ترامپ) به پشتوانه همین نا آرامی‌ ها از برجام خارج شده است. چه این تفسیر را بپذیریم و چه نه، خروج آمریکا از برجام موجب شد نرخ دلار در بازار آزاد ایران مرزهای ۳۰ هزار تومانی را هم به خود ببیند و به این ترتیب، تعداد فقرای ایران بالاتر و بالاتر رفت.
 
سازمان تأمین اجتماعی چند ماه پیش گزارش داد که دست‌ کم ۳۰ درصد از جمعیت ایران، اکنون زیر «خط فقر» زندگی می‌ کنند. آمارهای غیررسمی اما می‌ گویند که این بخش از جمعیت ایران به ۵۰ درصد از کل جمعیت کشور می‌ رسد، یعنی چیزی در ایرانی.
 
مرزِ گرسنگی و بدتر از گرسنگی:
 
نکته‌ ای که در مورد این شاخص وجود دارد، «مطلق» بودن آن است. به عبارت دیگر، فرقی نمی‌ کند که در مورد چه کسی، در کدام کشور و با چه شرایطی صبحت می‌ کنیم، بلکه هر انسانی که روزانه کمتر از ۱٫۹ دلار درآمد داشته باشد، زیر خط «فقر مطلق» زندگی می‌کند.
 
در شرایط امروز ایران (با احتساب دلار ۳۰ هزار تومانی) این عدد کمابیش معادل است با درآمد روزانه ۵۷ هزار تومانی و ماهانه یک میلیون و ۷۰۰ هزار تومانی. برای یک خانوار ۴ نفره، این عدد برابر خواهد بود با درآمد ماهانه ۶ میلیون و ۸۰۰ هزار تومانی.
 
توجه داشته باشید که در اینجا از خط «فقر مطلق» صحبت می‌ کنیم، یعنی شرایطی بسیار بحرانی، و نه اینکه مثلاً شخصِ فقیر، تنها برای خرید برخی مایحتاج خود مشکل داشته باشد. «فقر مطلق» یعنی مرزی که آن‌ سویِ آن گرسنگی و فلاکت است.
 
نکته دیگر این است که شاخص‌ های سازمان ملل متحد از سال ۲۰۱۵ میلادی به این‌سو حتی تغییر هم کرده‌ اند و در سال ۲۰۲۰ میلادی، مرز ۱٫۹ دلار در هر روز، به ۲٫۱۹ دلار در هر روز افزایش پیدا کرده است. در واقع، امروز وضعیت ایرانی‌ ها حتی بدتر هم است. (برای سهولت مقایسه داده‌ هایِ موجود، در این گزارش همان شاخص ۱٫۹ دلار را مدنظر قرار داده‌ ایم.).
 
علاوه بر این، موضوع این نیست که نرخ دلار در ایران واقعی است یا اینکه توسط دولت کنترل و سرکوب می‌ شود، چراکه دلار هر قیمتی داشته باشد، مصرف‌ کننده نهایی با همان نرخ زندگی روزانه خود را می‌ چرخاند.
 
به عبارت ساده، اگر فرض کنیم که دولت ایران نرخ دلار را به سختی روی ۳۰ هزار تومان نگه داشته و نرخ واقعی (مثلا) ۵۰ هزار تومان است، این دولت ایران است که مابه‌التفاوت ۲۰ هزار تومانی را از جیبِ خودش (و در واقع در قالب یک یارانه همگانی) پرداخت می‌ کند. اما نرخ دلار در هر حال برای من و شمایِ ایرانی، همان ۳۰ هزار تومان است.
 
یک وعدۀ بی‌ سرانجام:
 
خلاصه کنیم: امروز بین ۲۷ میلیون تا ۴۲ میلیون نفر ایرانی (بین ۳۰ تا ۵۰ درصد از کل جمعیت ایران) به اذعان آمارهای رسمی و غیررسمی، زیر خط فقر قرار دارند. این جمعیت، در سال ۱۳۹۶ خورشیدی حدود ۵٫۳ میلیون نفر بود و در واقع اکنون ۵ تا ٨ برابر آن مقطع است.
 
به این ترتیب، حالا می‌ توانیم این پرسش را مطرح کنیم که آیا دولت سیزدهم می‌ تواند واقعاً تا پایان سال ۱۴۰۱ خورشیدی، جمعیتی به این بزرگی (و حتی کسری از آن به عنوان «فقرای مطلق») را از زیر خط فقر بیرون بکشد؟
 
پاسخ به شکلی واضح، منفی است. اقتصاد ایران امروز، نه به اندازه‌ ای تولید دارد که بتواند میلیون‌ ها نفر را از زیر خط فقر بیرون بکشد، و نه ساز و کارهای «بازتوزیع ثروت» (همان ساز و کارهای مالیاتی) مناسبی دارد.
 
اگر می‌ خواهیم عقب‌ ماندگیِ فقرا را جبران کنیم، به تجربه ده‌ ها سال دانش اقتصاد، نیازمند سیاست‌ های «باز توزیع ثروت» هستیم. به بیان ساده، باید از ثروتمندان مالیات بگیریم و به صورت جبرانی برای افراد کمتر برخوردار (چه در قالب زیرساختی، و چه در قالب پرداخت مستقیم و یارانه‌ ای) هزینه کنیم.
 
وقتی، نه از حساب‌ های بانکی و داراییِ سهام، مالیات می‌گیریم، نه از «عایدی سرمایه» (یعنی خرید و فروش ملک، طلا، خودرو و دلار) مالیات می‌گیریم، و نه ساز و کاری داریم که ثروتمندان را از دریافت یارانه ۴۵ هزار تومانی حذف کنیم، چطور می‌ خواهیم در ۱۲ ماه حدود ۴۲ میلیون نفر را از زیر خط فقر بیرون بیاوریم؟